عدل: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی‌وحدت
جز (جایگزینی متن - 'در این باره' به 'در‌این‌باره')
جز (جایگزینی متن - '[[امام علی' به '[[علی بن ابی طالب')
 
(۸ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:


'''عدل''' از محوری ترین موضوعات اعتقادی [[مسلمانان]] است. در آیات [[قرآن کریم]] عادل بودن و قیام به عدل به عنوان یک صفت مثبت برای [[خداوند]] ذکر شده است یعنی در قرآن تنها به تنزیه خداوند از ظلم و ستم در آیات قرآن قناعت نشده است بلکه به طور مستقیم نیز صفت عدالت برای خداوند اثبات شده است چنانکه می‌فرماید: «شهدالله انه لا اله الا هو والملائکة واولوالعلم قائما بالقسط؛ خدا و فرشتگان و دارندگان دانش گواهی می‌دهند که معبودی جز خدای یکتا که بپادارنده عدل است، نیست».<ref>آل عمران/سوره۳، آیه۱۸.    </ref> بنابراین از نظر اسلام، عدل الهی حقیقی است و عدالت از صفاتی است که قطعا باید خداوند را به آن موصوف نمود.
'''عدل''' از محوری‌ترین موضوعات اعتقادی [[مسلمانان]] است. در آیات [[قرآن کریم]] عادل بودن و قیام به عدل به عنوان یک صفت مثبت برای [[خداوند]] ذکر شده است یعنی در قرآن تنها به تنزیه خداوند از ظلم و ستم در آیات قرآن قناعت نشده است بلکه به طور مستقیم نیز صفت عدالت برای خداوند اثبات شده است چنانکه می‌فرماید: «شهدالله انه لا اله الا هو والملائکة واولوالعلم قائما بالقسط؛ خدا و فرشتگان و دارندگان دانش گواهی می‌دهند که معبودی جز خدای یکتا که بپادارنده عدل است، نیست».<ref>آل عمران/سوره۳، آیه۱۸. </ref> بنابراین از نظر اسلام، عدل الهی حقیقی است و عدالت از صفاتی است که قطعا باید خداوند را به آن موصوف نمود.


=معانی عدل=
== معانی عدل ==
در فرهنگ‌های لغت عربی برای عدل معانی یا کاربردهایی ذکر شده است که مهمترین آنها عبارتند از: تعادل و تناسب، تساوی و برابری، اعتدال یا رعایت حد وسط در امور، استوار و استقامت.<ref>معجم مقابیس اللغة، ابن فارس، ج ۴، ص ۲۴۶.    </ref><ref>شرتونی، سعید، اقرب الموارد، ج۲، ص۷۵۳.</ref> <ref>شرتونی، سعید، اقرب الموارد، ج ۳، ص ۴۹۴.</ref><ref>فیومی، احمد بن محمد، المصباح المنیر، ص۵۱_۵۲.</ref><ref>راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، ص۳۲۵.    </ref> می‌توان گفت: جامع معانی یا کاربردهای یاد شده این است که هر چیزی در جایگاه متناسب خود قرار گیرد به گونه‌ای که سهم مناسب و شایسته خود را از هستی و کمالات آن دریافت کند و به حق و سهم دیگران تجاوز نکند. بنابراین می‌توان گفت: سخن امام علی (علیه‌السّلام) که در تعریف عدل فرموده است: «العدل یضع الامور مواضعها»<ref>دشتی، محمد، نهج البلاغه، ج۱، ص۳۸۲، حکمت ۴۳۷.    </ref> دقیق‌ترین تعبیر در‌این‌باره است. عبارت: «وضع کل شیء فی موضعه و اعطاء کل ذی حق حقه» نیز که فلاسفه در تعریف عدل به کار برده‌اند،<ref>حکیم سبزواری، ملا هادی، شرح الاسماء الحسنی، ص۵۴.    </ref> بیانگر معنای یاد شده است.
در فرهنگ‌های لغت عربی برای عدل معانی یا کاربردهایی ذکر شده است که مهمترین آنها عبارتند از: تعادل و تناسب، تساوی و برابری، اعتدال یا رعایت حد وسط در امور، استوار و استقامت.<ref>معجم مقابیس اللغة، ابن فارس، ج ۴، ص ۲۴۶. </ref><ref>شرتونی، سعید، اقرب الموارد، ج۲، ص۷۵۳.</ref> <ref>شرتونی، سعید، اقرب الموارد، ج ۳، ص ۴۹۴.</ref><ref>فیومی، احمد بن محمد، المصباح المنیر، ص۵۱_۵۲.</ref><ref>راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، ص۳۲۵. </ref> می‌توان گفت: جامع معانی یا کاربردهای یاد شده این است که هر چیزی در جایگاه متناسب خود قرار گیرد به گونه‌ای که سهم مناسب و شایسته خود را از هستی و کمالات آن دریافت کند و به حق و سهم دیگران تجاوز نکند. بنابراین می‌توان گفت: سخن امام علی (علیه‌السّلام) که در تعریف عدل فرموده است: «العدل یضع الامور مواضعها»<ref>دشتی، محمد، نهج‌البلاغه، ج۱، ص۳۸۲، حکمت ۴۳۷. </ref> دقیق‌ترین تعبیر در‌این‌باره است. عبارت: «وضع کل شیء فی موضعه و اعطاء کل ذی حق حقه» نیز که فلاسفه در تعریف عدل به کار برده‌اند،<ref>حکیم سبزواری، ملا هادی، شرح الاسماء الحسنی، ص۵۴. </ref> بیانگر معنای یاد شده است.
مولوی معنای مزبور را این گونه به نظم آورده و به تمثیل کشیده است:
مولوی معنای مزبور را این گونه به نظم آورده و به تمثیل کشیده است:
عدل چه بود؟ وضع اندر موضعش ظلم چه بود؟ وضع در نا موضعش
عدل چه بود؟ وضع اندر موضعش ظلم چه بود؟ وضع در نا موضعش
عدل چه بود؟ آب ده اشجار را ظلم چه بود، آب دادن خار را<ref>مثنوی معنوی، ص۱۱۶۹، چاپ نهم، دفتر ششم.</ref>
عدل چه بود؟ آب ده اشجار را ظلم چه بود، آب دادن خار را<ref>مثنوی معنوی، ص۱۱۶۹، چاپ نهم، دفتر ششم.</ref>


=حکمت در لغت و اصطلاح=
== حکمت در لغت و اصطلاح ==
در کاربردهای لغوی واژه حکمت، استواری و منع از نقص و خلل و تباهی ماخوذ و مقصود است. چنان که لجام اسب را «حکمه» گویند، زیرا اسب را از سرکشی و حرکت‌های ناموزون باز می‌دارد، شارع را بدان جهت مولی و حاکم گویند که مکلف را از انجام کارهای ناروا باز می‌دارد. قاضی را بدان جهت حاکم گویند که از ضایع شدن حق افراد و تعدی به حقوق دیگران جلوگیری می‌کند. تصدیق علمی را از آن رو حکم نامیده‌اند که شک و تردید ذهن را برطرف می‌سازد. هرگاه چیزی از استواری و استحکام برخوردار باشد، از اختلال مصون خواهد بود.
در کاربردهای لغوی واژه حکمت، استواری و منع از نقص و خلل و تباهی ماخوذ و مقصود است. چنان که لجام اسب را «حکمه» گویند، زیرا اسب را از سرکشی و حرکت‌های ناموزون باز می‌دارد، شارع را بدان جهت مولی و حاکم گویند که مکلف را از انجام کارهای ناروا باز می‌دارد. قاضی را بدان جهت حاکم گویند که از ضایع شدن حق افراد و تعدی به حقوق دیگران جلوگیری می‌کند. تصدیق علمی را از آن رو حکم نامیده‌اند که شک و تردید ذهن را برطرف می‌سازد. هرگاه چیزی از استواری و استحکام برخوردار باشد، از اختلال مصون خواهد بود.
بنابراین، کلمه حکمت ملازم با خلل‌ناپذیری، استواری و استحکام است، خواه مربوط به علم باشد و خواه مربوط به عمل.<ref>فیومی، احمد بن محمد، المصباح المنیر، ج۱، ص۱۷۸.</ref><ref>راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، ص۱۳۶.    </ref><ref>طباطبایی، محمدحسین، تفسیر المیزان، ج۷، ص۲۵۴.    </ref>
بنابراین، کلمه حکمت ملازم با خلل‌ناپذیری، استواری و استحکام است، خواه مربوط به علم باشد و خواه مربوط به عمل.<ref>فیومی، احمد بن محمد، المصباح المنیر، ج۱، ص۱۷۸.</ref><ref>راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، ص۱۳۶. </ref><ref>طباطبایی، محمدحسین، تفسیر المیزان، ج۷، ص۲۵۴. </ref>


=عدل الهی از دیدگاه حکمای اسلامی=
== عدل الهی از دیدگاه حکمای اسلامی ==
عدل الهی از نظر حکیمان مسلمان آن است که خداوند در افاضه وجود و کمال به موجودات، قابلیّت و لیاقت آنها را نادیده نیانگاشته است. تناسب و موزونیّت از ویژگی‌های نظام آفرینش است. در این نظام، توازن و تناسب پدیده‌ها در نظر آمده است. عدل به معنای برابری نیست. میان پدیده‌های جهان بر اساس حکمت الهی تفاوت‌هایی وجود دارد که از برابری حکایت نمی‌کنند؛ امّا عادلانه‌اند.
عدل الهی از نظر حکیمان مسلمان آن است که خداوند در افاضه وجود و کمال به موجودات، قابلیّت و لیاقت آنها را نادیده نیانگاشته است. تناسب و موزونیّت از ویژگی‌های نظام آفرینش است. در این نظام، توازن و تناسب پدیده‌ها در نظر آمده است. عدل به معنای برابری نیست. میان پدیده‌های جهان بر اساس حکمت الهی تفاوت‌هایی وجود دارد که از برابری حکایت نمی‌کنند؛ امّا عادلانه‌اند.


==دیدگاه علامه طباطبایی==
=== دیدگاه علامه طباطبایی ===
علامه طباطبایی در تحلیل حقیقت عدل گفته است:
علامه طباطبایی در تحلیل حقیقت عدل گفته است:
حقیقت عدل عبارت است از: «اقامة المساواة و الموازنة بین الامور بان یعطی کل من السهم ما ینبغی ان یعطاه. فیتساوی فی ان کلا منها واقع فی موضعه الذی یستحقه؛<ref>طباطبایی، محمدحسین، تفسیر المیزان، ج۱۲، ص۳۳۱.    </ref> حقیقت عدل عبارت است از برقراری تساوی و توازن میان امور به گونه‌ای که سهم شایسته هر یک بدان داده شود. در نتیجه، همگی در این جهت که در جایگاه شایسته خود قرار گرفته است، یکسان و برابرند.»
حقیقت عدل عبارت است از: «اقامة المساواة و الموازنة بین الامور بان یعطی کل من السهم ما ینبغی ان یعطاه. فیتساوی فی ان کلا منها واقع فی موضعه الذی یستحقه؛<ref>طباطبایی، محمدحسین، تفسیر المیزان، ج۱۲، ص۳۳۱. </ref> حقیقت عدل عبارت است از برقراری تساوی و توازن میان امور به گونه‌ای که سهم شایسته هر یک بدان داده شود. در نتیجه، همگی در این جهت که در جایگاه شایسته خود قرار گرفته است، یکسان و برابرند.»


آنگاه افزوده است:
آنگاه افزوده است:
«از آنچه گفته شد، روشن گردید که عدل با حسن ملازمه دارد، زیرا حسن و زیبایی در امور به این است که هرچیزی به گونه‌ای باشد که نفس انسان آن را بپسندد و مجذوب آن شود. بدیهی است قرار گرفتن هر چیز در جایگاه مناسب آن، مستلزم چنان زیبایی خواهد بود».<ref>طباطبایی، محمدحسین، تفسیر المیزان، ج۱۲، ص۳۳۱.    </ref>
«از آنچه گفته شد، روشن گردید که عدل با حسن ملازمه دارد، زیرا حسن و زیبایی در امور به این است که هرچیزی به گونه‌ای باشد که نفس انسان آن را بپسندد و مجذوب آن شود. بدیهی است قرار گرفتن هر چیز در جایگاه مناسب آن، مستلزم چنان زیبایی خواهد بود».<ref>طباطبایی، محمدحسین، تفسیر المیزان، ج۱۲، ص۳۳۱. </ref>


==دیدگاه استاد مطهری==
=== دیدگاه استاد مطهری ===
استاد مطهری در میان معانی که برای عدل ذکر می‌کند، اصطلاح کلامی آن را این چنین می‌نویسد:
استاد مطهری در میان معانی که برای عدل ذکر می‌کند، اصطلاح کلامی آن را این چنین می‌نویسد:
«رعایت استحقاقها در افاضه وجود و امتناع نکردن از افاضه و رحمت به آنچه امکان وجود یا کمال وجود دارد.» <ref>مطهری، مرتضی،مجموعه آثار، ج ۱، ص ۸۱- ۸۲.</ref>
«رعایت استحقاقها در افاضه وجود و امتناع نکردن از افاضه و رحمت به آنچه امکان وجود یا کمال وجود دارد.» <ref>مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج ۱، ص ۸۱- ۸۲.</ref>
دیگر متکلمان عدلیه نیز این تعابیر را در تعریف اصطلاحی عدل به کار برده‌اند. <ref>عقاید استدلالی (۱)، ص ۱۶۶.</ref>
دیگر متکلمان عدلیه نیز این تعابیر را در تعریف اصطلاحی عدل به کار برده‌اند. <ref>عقاید استدلالی (۱)، ص ۱۶۶.</ref>


=عدل در اصطلاح متکلمان=
== عدل در اصطلاح متکلمان ==
موضوع عدل در علم کلام، فعل خداوند است و حقیقت آن همان حسن و نیکویی است. یعنی افعال خداوند همگی حسن و پسندیده است، و خداوند هرگز فعل نازیبا و ناپسند انجام نمی‌دهد و آنچه را که واجب و نیکوست ترک نمی‌کند، در این مورد به سخنان برخی از متکلمان می‌پردازیم:
موضوع عدل در علم کلام، فعل خداوند است و حقیقت آن همان حسن و نیکویی است. یعنی افعال خداوند همگی حسن و پسندیده است، و خداوند هرگز فعل نازیبا و ناپسند انجام نمی‌دهد و آنچه را که واجب و نیکوست ترک نمی‌کند، در این مورد به سخنان برخی از متکلمان می‌پردازیم:


==دیدگاه قاضی عبدالجبار==
=== دیدگاه قاضی عبدالجبار ===
قاضی عبدالجبار معتزلی (متوفای ۴۱۵ هـ) گفته است:
قاضی عبدالجبار معتزلی (متوفای ۴۱۵ هـ) گفته است:
«ما هر گاه خداوند را به عدل و حکمت وصف می‌کنیم مقصودمان این است که خداوند فعل ناروایی انجام نمی‌دهد، و آنچه را که واجب است ترک نمی‌کند، و همه کارهای او نیکوست» (نحن اذا وصفنا القدیم تعالی بانه عدل حکیم، فالمراد به انه لایفعل القبیح، او لا یختاره، و لا یخل بما هو واجب علیه، و ان افعاله کلها حسنة.). <ref>معتزلی، عبدالجبار بن احمد، شرح الاصول الخمسة، ص۲۰۳.</ref>
«ما هر گاه خداوند را به عدل و حکمت وصف می‌کنیم مقصودمان این است که خداوند فعل ناروایی انجام نمی‌دهد، و آنچه را که واجب است ترک نمی‌کند، و همه کارهای او نیکوست» (نحن اذا وصفنا القدیم تعالی بانه عدل حکیم، فالمراد به انه لایفعل القبیح، او لا یختاره، و لا یخل بما هو واجب علیه، و ان افعاله کلها حسنة.). <ref>معتزلی، عبدالجبار بن احمد، شرح الاصول الخمسة، ص۲۰۳.</ref>


==دیدگاه سدید الدین حمصی==
=== دیدگاه سدید الدین حمصی ===
شیخ سدید الدین حمصی (قرن ششم هجری) در‌این‌باره گفته است:
شیخ سدید الدین حمصی (قرن ششم هجری) در‌این‌باره گفته است:
«سخن درباره عدل، سخن در افعال الهی است و این که همه افعال خداوند پسندیده و نیکوست و از قبایح پیراسته است و چیزی را که به مقتضای حکمت لازم است، ترک نمی‌کند. (الکلام فی العدل فی افعاله تعالی، و انها کلها حسنة، و تنزیهه عن القبائح و عن الاخلال بالواجب فی حکمته)»<ref>حمصی رازی، محمود بن علی، المنقذ من التقلید، ج۱، ص۱۵۰.    </ref>
«سخن درباره عدل، سخن در افعال الهی است و این که همه افعال خداوند پسندیده و نیکوست و از قبایح پیراسته است و چیزی را که به مقتضای حکمت لازم است، ترک نمی‌کند. (الکلام فی العدل فی افعاله تعالی، و انها کلها حسنة، و تنزیهه عن القبائح و عن الاخلال بالواجب فی حکمته)»<ref>حمصی رازی، محمود بن علی، المنقذ من التقلید، ج۱، ص۱۵۰. </ref>


==نظر حکیم لاهیجی==
=== نظر حکیم لاهیجی ===
حکیم لاهیجی نیز گفته است:
حکیم لاهیجی نیز گفته است:
«مراد از عدل اتصاف ذات واجب الوجود است به فعل حسن و جمیل و تنزه اوست از فعل ظلم و قبیح. بالجمله همچنان که توحید، کمال واجب است در ذات و صفات، عدل کمال واجب است در افعال».<ref>لاهیجی قمی، ملاعبدالرزاق، سرمایه ایمان، باب دوم.</ref> دیگر متکلمان عدلیه نیز نظیر این تعابیر را در تعریف عدل به کار برده‌اند.
«مراد از عدل اتصاف ذات واجب الوجود است به فعل حسن و جمیل و تنزه اوست از فعل ظلم و قبیح. بالجمله همچنان که توحید، کمال واجب است در ذات و صفات، عدل کمال واجب است در افعال».<ref>لاهیجی قمی، ملاعبدالرزاق، سرمایه ایمان، باب دوم.</ref> دیگر متکلمان عدلیه نیز نظیر این تعابیر را در تعریف عدل به کار برده‌اند.


==دیدگاه سایر متکلمان==
=== دیدگاه سایر متکلمان ===
متکلمان عدلیه (اعم از شیعه و معتزله) اذعان دارند که در توحید و عدل وامدار [[امام علی|امام علی (علیه‌السّلام)]] می‌باشند. تعریفی را که آنان برای عدل الهی ذکر کرده‌اند در حقیقت برگرفته از سخنی است که امام علی (علیه‌السّلام) در‌این‌باره دارند. از آن حضرت از توحید و عدل سؤال شد. در پاسخ فرمود:
متکلمان عدلیه (اعم از شیعه و معتزله) اذعان دارند که در توحید و عدل وامدار [[علی بن ابی طالب|امام علی (علیه‌السّلام)]] می‌باشند. تعریفی را که آنان برای عدل الهی ذکر کرده‌اند در حقیقت برگرفته از سخنی است که امام علی (علیه‌السّلام) در‌این‌باره دارند. از آن حضرت از توحید و عدل سؤال شد. در پاسخ فرمود:
التوحید الا تتوهمه، و العدل الا تتهمه؛<ref>دشتی، محمد، نهج البلاغه، ج۱، ص۳۸۶، حکمت ۴۷۰.    </ref> توحید آن است که درباره خداوند با وهم و پندار داوری نکنی، و عدل آن است که خداوند را به کارهای ناروا متهم نسازی». (شایسته است در شرح این سخن امام به شرح ابن ابی الحدید، و شرح ابن میثم بحرانی بر نهج البلاغه رجوع شود.)
التوحید الا تتوهمه، و العدل الا تتهمه؛<ref>دشتی، محمد، نهج‌البلاغه، ج۱، ص۳۸۶، حکمت ۴۷۰. </ref> توحید آن است که درباره خداوند با وهم و پندار داوری نکنی، و عدل آن است که خداوند را به کارهای ناروا متهم نسازی». (شایسته است در شرح این سخن امام به شرح ابن ابی الحدید، و شرح ابن میثم بحرانی بر نهج‌البلاغه رجوع شود.)
نظیر این سخن از امام صادق (علیه‌السّلام) نیز روایت شده است، چنان که فرموده است:
نظیر این سخن از امام صادق (علیه‌السّلام) نیز روایت شده است، چنان که فرموده است:
«اما التوحید فان لا تجوز علی خالقک ما جاز علیک، و اما العدل فان لا تنسب الی خالقک ما لامک علیه؛<ref>شیخ صدوق، محمد بن علی، التوحید، ص۹۶.    </ref> توحید آن است که صفات نقص و حاجت را که بر تو رواست به خدا نسبت ندهی، و عدل آن است که آنچه خداوند انجام آن را برای تو ناپسند دانسته است، به خداوند نسبت ندهی.»
«اما التوحید فان لا تجوز علی خالقک ما جاز علیک، و اما العدل فان لا تنسب الی خالقک ما لامک علیه؛<ref>شیخ صدوق، محمد بن علی، التوحید، ص۹۶. </ref> توحید آن است که صفات نقص و حاجت را که بر تو رواست به خدا نسبت ندهی، و عدل آن است که آنچه خداوند انجام آن را برای تو ناپسند دانسته است، به خداوند نسبت ندهی.»


=جایگاه عدل در عقاید شیعه=
== جایگاه عدل در عقاید شیعه ==


عدل همانند علم، قدرت،حکمت و... از صفات الهی است؛ ولی در تشیع از اصول مذهب به شمار می‌آید و مباحث مفصّلی از علم کلام را به خود اختصاص داده است. برخی صاحب‌نظران معتقدند از آن رو عدل چنین جایگاهی در اصول عقاید شیعه یافته است که فرقه‌های اسلامی بنا به دلایلی‌ حسّاسیّتی ویژه بدان داشته و درباره آن به اختلافات فراوانی افتاده‌اند.<ref>پیام قرآن، ج۴، ص۴۱۸.</ref> امّا برخی دیگر بر آنند که ریشه اهمیّت عدل را در آموزه‌های قرآن باید یافت. قرآن کریم، با صراحت، نظام هستی را بر عدل و درستی و توازن و استحقاق‌ها و قابلیّت‌های آفریدگان استوار می‌داند.<ref>آل عمران/سوره۳، آیه۱۸.    </ref><ref>رحمن/سوره۵۵، آیه۷.    </ref>
عدل همانند علم، قدرت، حکمت و... از صفات الهی است؛ ولی در تشیع از اصول مذهب به شمار می‌آید و مباحث مفصّلی از علم کلام را به خود اختصاص داده است. برخی صاحب‌نظران معتقدند از آن رو عدل چنین جایگاهی در اصول عقاید شیعه یافته است که فرقه‌های اسلامی بنا به دلایلی‌ حسّاسیّتی ویژه بدان داشته و درباره آن به اختلافات فراوانی افتاده‌اند.<ref>پیام قرآن، ج۴، ص۴۱۸.</ref> امّا برخی دیگر برآنند که ریشه اهمیّت عدل را در آموزه‌های قرآن باید یافت. قرآن کریم، با صراحت، نظام هستی را بر عدل و درستی و توازن و استحقاق‌ها و قابلیّت‌های آفریدگان استوار می‌داند.<ref>آل عمران/سوره۳، آیه۱۸. </ref><ref>رحمن/سوره۵۵، آیه۷. </ref>


=عدل در آیات قرآن=
== عدل در آیات قرآن ==
آیات قرآنی، توحید و معاد و نبوت و نیز آرمان‌های فردی و اجتماعی را عدالت‌محور می‌شمارند. این رویکرد قرآن، نگاه انسان به هستی را صورتی ویژه می‌بخشد و گونه‌ای خاصّ از جهان‌بینی می‌آفریند و معیارهایی عادلانه برای حرکت فرد و جامعه انسانی پی می‌ریزد. بدین سان، علّت بنیادی اهمیّت عدل در تعالیم و عقاید شیعی، بی‌گمان آموزه‌های قرآنی است هر چند چالش‌های نظری مسلمانان در این موضوع را نیز نباید بی تأثیر شمرد.<ref>مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۱، ص۶۵-۵۹.</ref>
آیات قرآنی، توحید و معاد و نبوت و نیز آرمان‌های فردی و اجتماعی را عدالت‌محور می‌شمارند. این رویکرد قرآن، نگاه انسان به هستی را صورتی ویژه می‌بخشد و گونه‌ای خاصّ از جهان‌بینی می‌آفریند و معیارهایی عادلانه برای حرکت فرد و جامعه انسانی پی می‌ریزد. بدین سان، علّت بنیادی اهمیّت عدل در تعالیم و عقاید شیعی، بی‌گمان آموزه‌های قرآنی است هر چند چالش‌های نظری مسلمانان در این موضوع را نیز نباید بی تأثیر شمرد.<ref>مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۱، ص۶۵-۵۹.</ref>


==آیه ۲۸۶ سوره بقره==
=== آیه ۲۸۶ سوره بقره ===
قرآن کریم می‌فرماید:
قرآن کریم می‌فرماید:
«لا یُکِّلَفُ اللهُ نفساً الّا وسعَها». <ref>بقره (۲)، آیه ۲۸۶.    </ref> خداوند هیچ انسانی را بیش از توانش تکلیف نمی‌کند.
«لا یُکِّلَفُ اللهُ نفساً الّا وسعَها». <ref>بقره (۲)، آیه ۲۸۶. </ref> خداوند هیچ انسانی را بیش از توانش تکلیف نمی‌کند.
پس علت دوم عدل الهی، یعنی رعایت حقوق دیگران هم به آن است که خداوند با توجه به توانایی و تلاش اختیاری فرد، درباره او قضاوت کرده، او را به استحقاق ـ پاداش یا مجازات ـ برساند.
پس علت دوم عدل الهی، یعنی رعایت حقوق دیگران هم به آن است که خداوند با توجه به توانایی و تلاش اختیاری فرد، درباره او قضاوت کرده، او را به استحقاق ـ پاداش یا مجازات ـ برساند.
در این خصوص دو آیه شایان توجه‌اند:
در این خصوص دو آیه شایان توجه‌اند:


==آیه ۵۴ سوره یونس==
=== آیه ۵۴ سوره یونس ===
آیه اول بیان می‌دارد که گناهکاران بنابر عدل به مجازات خواهند رسید:
آیه اول بیان می‌دارد که گناهکاران بنابر عدل به مجازات خواهند رسید:
«... وَقُضیَ بَینَهُم بِالقِسطِ وَهُم لا یُظلَمون». <ref>یونس (۱۰)، آیه ۵۴.    </ref> ... در میان آنها (گناه‌کاران) به عدالت داوری می‌شود و ستمی بر آنها نمی‌رود.
«... وَقُضیَ بَینَهُم بِالقِسطِ وَهُم لا یُظلَمون». <ref>یونس (۱۰)، آیه ۵۴. </ref> ... در میان آنها (گناه‌کاران) به عدالت داوری می‌شود و ستمی بر آنها نمی‌رود.


==آیه ۵۴ سوره یس==
=== آیه ۵۴ سوره یس ===
آیه دوم نیز متذکر می‌شود که سرانجام بر اساس عدالت الهی، نیکوکاران به پاداش و گناه‌کاران به کیفر اعمال خود می‌رسند:
آیه دوم نیز متذکر می‌شود که سرانجام بر اساس عدالت الهی، نیکوکاران به پاداش و گناه‌کاران به کیفر اعمال خود می‌رسند:
«فَالیَومَ لا تُظلَمُ نَفس شیئاً وَلاتُجزُونَ الّا ما کُنتُم تَعلَموُن».<ref>یس (۳۶)، آیه ۵۴.    </ref> امروز به هیچ‌کس ذره‌ای ستم نشود، و جز آنچه عمل کرده‌اید، جزا داده نمی‌شوید.
«فَالیَومَ لا تُظلَمُ نَفس شیئاً وَلاتُجزُونَ الّا ما کُنتُم تَعلَموُن».<ref>یس (۳۶)، آیه ۵۴. </ref> امروز به هیچ‌کس ذره‌ای ستم نشود، و جز آنچه عمل کرده‌اید، جزا داده نمی‌شوید.


=علل عدل‌=
== علل عدل‌==
برای عدل می‌توان دو علت در نظر گرفت: أ. انجام دادن کار حکیمانه؛ ب. رعایت حقوق دیگران.
برای عدل می‌توان دو علت در نظر گرفت: أ. انجام دادن کار حکیمانه؛ ب. رعایت حقوق دیگران.
بر اساس این دو علت، لازمه عدل خداوند، برابر قرار دادن همه انسان‌ها یا همه اشیاء نیست؛ مثلًا معلم عادل کسی نیست که همه شاگردان را ـ کوشا و ناکوشا ـ یکسان تشویق یا توبیخ کند؛ بلکه معلم عادل کسی است که هر یک از شاگردان را به اندازه استحقاق و لیاقت او تشویق یا توبیخ کند.
بر اساس این دو علت، لازمه عدل خداوند، برابر قرار دادن همه انسان‌ها یا همه اشیاء نیست؛ مثلًا معلم عادل کسی نیست که همه شاگردان را ـ کوشا و ناکوشا ـ یکسان تشویق یا توبیخ کند؛ بلکه معلم عادل کسی است که هر یک از شاگردان را به اندازه استحقاق و لیاقت او تشویق یا توبیخ کند.
خط ۷۵: خط ۷۵:
مقتضای حکمت آفریدگار این است که جهان را به‌گونه‌ای بیافریند که بیشترین خیر و کمال بر آن مترتب گردد و موجودات مختلف را، که اجزا و اندام متفاوت دارند، به‌گونه‌ای بیافریند که با هدف نهایی خلقت خویش ـ کمال نهایی ـ سازگار باشند. از طرفی مقتضای حکمت و عدل الهی این است که هر انسانی را به اندازه توانش تکلیف دهد و بر اساس اعمالی که انجام می‌دهد، او را پاداش یا مجازات کند.
مقتضای حکمت آفریدگار این است که جهان را به‌گونه‌ای بیافریند که بیشترین خیر و کمال بر آن مترتب گردد و موجودات مختلف را، که اجزا و اندام متفاوت دارند، به‌گونه‌ای بیافریند که با هدف نهایی خلقت خویش ـ کمال نهایی ـ سازگار باشند. از طرفی مقتضای حکمت و عدل الهی این است که هر انسانی را به اندازه توانش تکلیف دهد و بر اساس اعمالی که انجام می‌دهد، او را پاداش یا مجازات کند.


=حکمت در اصطلاح متکلمان=
== حکمت در اصطلاح متکلمان ==
واژه حکمت در بحث‌های کلامی در موارد ذیل به کار رفته است:
واژه حکمت در بحث‌های کلامی در موارد ذیل به کار رفته است:


==حکمت عملی==
=== حکمت عملی ===
حکمت علمی: و آن عبارت است از برترین علم به برترین معلوم، که مصداق آن علم خداوند به ذات و افعال خویش است.
حکمت علمی: و آن عبارت است از برترین علم به برترین معلوم، که مصداق آن علم خداوند به ذات و افعال خویش است.
«ان الحکمة عبارة عن معرفة افضل المعلومات بافضل العلوم، فالحکیم بمعنی العلیم». <ref>رازی، فخرالدین، شرح اسماء الله الحسنی، ص۲۷۹_ ۲۸۰.</ref>
«ان الحکمة عبارة عن معرفة افضل المعلومات بافضل العلوم، فالحکیم بمعنی العلیم». <ref>رازی، فخرالدین، شرح اسماء الله الحسنی، ص۲۷۹_ ۲۸۰.</ref>


==احکام و اتقان در آفرینش==
=== احکام و اتقان در آفرینش ===
احکام و اتقاق در آفرینش و تدبیر جهان.
احکام و اتقاق در آفرینش و تدبیر جهان.
«حکیم فعیل بمعنی مفعل، کالیم بمعنی مؤلم، و معنی امر احکام فی حق الله تعالی فی خلق امر اشیاء اتقان التدبیر فیها و حسن التقدیر بها». <ref>رازی، فخرالدین، شرح اسماء الله الحسنی، ص۲۷۹_ ۲۸۰.</ref>
«حکیم فعیل بمعنی مفعل، کالیم بمعنی مؤلم، و معنی امر احکام فی حق الله تعالی فی خلق امر اشیاء اتقان التدبیر فیها و حسن التقدیر بها». <ref>رازی، فخرالدین، شرح اسماء الله الحسنی، ص۲۷۹_ ۲۸۰.</ref>
آیه کریمه «الذی احسن کل شیء خلقه»<ref>سجده/سوره۳۲، آیه۷.    </ref> ناظر به این معنای حکمت است.
آیه کریمه «الذی احسن کل شیء خلقه»<ref>سجده/سوره۳۲، آیه۷. </ref> ناظر به این معنای حکمت است.
علامه حلی معنای یاد شده از حکمت را چنین بیان کرده است:
علامه حلی معنای یاد شده از حکمت را چنین بیان کرده است:
«حکمت گاهی به معنی معرفت اشیاء است، و گاهی به معنی انجام کاری به وجه تکمیل و احسن، و چون هیچ معرفتی برتر از معرفت خداوند نیست، پس خداوند به هر دو معنی حکیم است.» <ref>علامه حلی، کشف المراد، مقصد سوم، فصل سوم.</ref><ref>ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، اسفار، ج۶، ص۳۶۸.    </ref>
«حکمت گاهی به معنی معرفت اشیاء است، و گاهی به معنی انجام کاری به وجه تکمیل و احسن، و چون هیچ معرفتی برتر از معرفت خداوند نیست، پس خداوند به هر دو معنی حکیم است.» <ref>علامه حلی، کشف المراد، مقصد سوم، فصل سوم.</ref><ref>ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، اسفار، ج۶، ص۳۶۸. </ref>


==تنزه و پیراستگی==
=== تنزه و پیراستگی ===
تنزه و پیراستگی فاعل از افعال قبیح و ناروا: فخرالدین رازی در‌این‌باره گفته است:
تنزه و پیراستگی فاعل از افعال قبیح و ناروا: فخرالدین رازی در‌این‌باره گفته است:
«الثالث: الحکمة عبارة عن کونه مقدسا عن فعل مالا ینبغی؛ سومین معنای حکمت عبارتست از تقدس خداوند از انجام آنچه نارواست».
«الثالث: الحکمة عبارة عن کونه مقدسا عن فعل مالا ینبغی؛ سومین معنای حکمت عبارتست از تقدس خداوند از انجام آنچه نارواست».
آن گاه دو آیه ذیل را شاهد آورده است.
آن گاه دو آیه ذیل را شاهد آورده است.
۱. «ا فحسبتم انما خلقناکم عبثا و انکم الینا لا ترجعون». <ref>مؤمنون/سوره۲۳، آیه۱۱۵.    </ref>
۱. «ا فحسبتم انما خلقناکم عبثا و انکم الینا لا ترجعون». <ref>مؤمنون/سوره۲۳، آیه۱۱۵. </ref>
۲. «و ما خلقنا السماء و الارض و ما بینهما باطلا». <ref>ص/سوره۳۸، آیه۲۷.    </ref>
۲. «و ما خلقنا السماء و الارض و ما بینهما باطلا». <ref>ص/سوره۳۸، آیه۲۷. </ref>


==غایتمند بودن افعال الهی==
=== غایتمند بودن افعال الهی ===
غایتمند بودن افعال الهی. حکیم لاهیجی فصل پنجم از مباحث عدل الهی را به بیان حکمت الهی به معنی یاد شده اختصاص داده و گفته است:
غایتمند بودن افعال الهی. حکیم لاهیجی فصل پنجم از مباحث عدل الهی را به بیان حکمت الهی به معنی یاد شده اختصاص داده و گفته است:
«بدان که اگر افعال خدای تعالی راغرض نبودی، هر آینه عبث بودی، و صدور عبث از واجب الوجود، ممتنع است».
«بدان که اگر افعال خدای تعالی را غرض نبودی، هر آینه عبث بودی، و صدور عبث از واجب الوجود، ممتنع است».


=دلایل اثبات عدل الهی=
== دلایل اثبات عدل الهی ==


==دلایل عقلی==
=== دلایل عقلی ===
الف)بنابر اصل حسن و قبح، ظلمقبیح است و خداوند حکیم از فعل قبیح، پاک است؛ زیرا فعل قبیح سزاوار ملامت است و حکیم به چنین فعلی دست نمی‌یازد.
الف)بنابر اصل حسن و قبح، ظلمقبیح است و خداوند حکیم از فعل قبیح، پاک است؛ زیرا فعل قبیح سزاوار ملامت است و حکیم به چنین فعلی دست نمی‌یازد.
ب)ریشه‌های ظلم در نیازمندی، جهل، خودخواهی، ضعف، انتقام‌جویی و حسد است و این صفات گونه‌ای نقصان‌اند و به ساحت ذات الهی، هیچ نقصی راه ندارد؛ زیرا او کمال مطلق است. از خداوند جز خیر، عدالت، رأفت و رحمت سر نمی‌زند و کیفری که به بدکاران می‌رسد، بازتاب عمل خود آنان است.
ب)ریشه‌های ظلم در نیازمندی، جهل، خودخواهی، ضعف، انتقام‌جویی و حسد است و این صفات گونه‌ای نقصان‌اند و به ساحت ذات الهی، هیچ نقصی راه ندارد؛ زیرا او کمال مطلق است. از خداوند جز خیر، عدالت، رأفت و رحمت سر نمی‌زند و کیفری که به بدکاران می‌رسد، بازتاب عمل خود آنان است.


==دلایل نقلی==
=== دلایل نقلی ===
آیات و روایات پرشماری بر عدالت الهی گواهی می‌دهند و به صراحت و اشارت، ذات مقدس او را از ظلم و ستمکاری تنزیه می‌کنند.<ref>یونس/سوره۱۰، آیه۴۴.    </ref><ref>کهف/سوره۱۸، آیه۴۹.    </ref><ref>توبه/سوره۹، آیه۷.    </ref><ref>روم/سوره۳۰، آیه۹.    </ref><ref>آل عمران/سوره۳، آیه۱۰۸.    </ref><ref>انبیاء/سوره۲۱، آیه۴۷.    </ref><ref>فصلت/سوره۴۱، آیه۴۶.    </ref><ref>امام علی علیه‌السلام، نهج البلاغه، خ۱۸۵.</ref><ref>امام علی علیه‌السلام، نهج البلاغه، خ۱۹۱.</ref><ref>امام علی علیه‌السلام، نهج البلاغه، خ۲۱۴.</ref><ref>بحارالانوار، ج۳، ص۳۰۶.    </ref><ref>بحارالانوار، ج۵، ص۵۱.    </ref>
آیات و روایات پرشماری بر عدالت الهی گواهی می‌دهند و به صراحت و اشارت، ذات مقدس او را از ظلم و ستم‌کاری تنزیه می‌کنند.<ref>یونس/سوره۱۰، آیه۴۴. </ref><ref>کهف/سوره۱۸، آیه۴۹. </ref><ref>توبه/سوره۹، آیه۷. </ref><ref>روم/سوره۳۰، آیه۹. </ref><ref>آل عمران/سوره۳، آیه۱۰۸. </ref><ref>انبیاء/سوره۲۱، آیه۴۷. </ref><ref>فصلت/سوره۴۱، آیه۴۶. </ref><ref>امام علی علیه‌السلام، نهج‌البلاغه، خ۱۸۵.</ref><ref>امام علی علیه‌السلام، نهج‌البلاغه، خ۱۹۱.</ref><ref>امام علی علیه‌السلام، نهج‌البلاغه، خ۲۱۴.</ref><ref>بحارالانوار، ج۳، ص۳۰۶. </ref><ref>بحارالانوار، ج۵، ص۵۱. </ref>


=نتیجه‌گیری=
== نتیجه‌گیری ==


از آنچه درباره حقیقت عدل و حکمت در اصطلاح متکلمان بیان گردید این نتیجه به دست آمد که کاربردهای حکمت در کلام اعم از کاربردهای عدل است، زیرا حکمت شامل علم هم می‌شود، ولی عدل مربوط به افعال الهی است. و از طرفی، سومین کاربرد حکمت در کلام با معنای عدل در علم کلام برابر است، زیرا مفاد هر دو این است که افعال خداوند از هر گونه قبح و زشتی منزه و پیراسته است. به عبارت دیگر، هر دو معنا مربوط به قلمرو عقل عملی است. یعنی حوزه بایدها و نبایدها را در بر می‌گیرد. بنابراین کاربردهای حکمت در حوزه افعال الهی نیز اعم از کاربردهای عدل در علم کلام است.
از آنچه درباره حقیقت عدل و حکمت در اصطلاح متکلمان بیان گردید این نتیجه به دست آمد که کاربردهای حکمت در کلام اعم از کاربردهای عدل است، زیرا حکمت شامل علم هم می‌شود، ولی عدل مربوط به افعال الهی است. و از طرفی، سومین کاربرد حکمت در کلام با معنای عدل در علم کلام برابر است، زیرا مفاد هر دو این است که افعال خداوند از هر گونه قبح و زشتی منزه و پیراسته است. به عبارت دیگر، هر دو معنا مربوط به قلمرو عقل عملی است. یعنی حوزه بایدها و نبایدها را در بر می‌گیرد. بنابراین کاربردهای حکمت در حوزه افعال الهی نیز اعم از کاربردهای عدل در علم کلام است.
خط ۱۱۵: خط ۱۱۵:
این ارتباط و پیوستگی عدل و حکمت در علم کلام موجب شده است که متکلمان معمولا این دو واژه را با یکدیگر به کار برده و در بحث عدل الهی آن دو را با هم ذکر کنند. عبارت «العدل» در تعابیر متکلمان شایع و رایج است.
این ارتباط و پیوستگی عدل و حکمت در علم کلام موجب شده است که متکلمان معمولا این دو واژه را با یکدیگر به کار برده و در بحث عدل الهی آن دو را با هم ذکر کنند. عبارت «العدل» در تعابیر متکلمان شایع و رایج است.


=پانویس=
== منابع ==
* سایت اندیشه قم، برگرفته از مقاله «تعریف عدل الهی»، تاریخ بازیابی۱۳۹۵/۰۲/۲۱.
* پژوهشکده تحقیقات اسلامی، فرهنگ شیعه، ص۳۳۴، انتشارات زمزم هدایت.
* عدل الهی، محمدتقی رکنی لموکی. "


=منبع=
== پانویس ==
سایت اندیشه قم، برگرفته از مقاله «تعریف عدل الهی»، تاریخ بازیابی۱۳۹۵/۰۲/۲۱.   
{{پانویس}}
پژوهشکده تحقیقات اسلامی، فرهنگ شیعه، ص۳۳۴، انتشارات زمزم هدایت.   
عدل الهی، محمدتقی رکنی لموکی.    "


[[رده: عقاید]]
[[رده:مفاهیم و اصطلاحات اسلامی]]
[[رده: عقاید شیعه]]
[[رده: عقاید اهل سنت]]
<references />

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۵ اکتبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۵:۳۷

عدل از محوری‌ترین موضوعات اعتقادی مسلمانان است. در آیات قرآن کریم عادل بودن و قیام به عدل به عنوان یک صفت مثبت برای خداوند ذکر شده است یعنی در قرآن تنها به تنزیه خداوند از ظلم و ستم در آیات قرآن قناعت نشده است بلکه به طور مستقیم نیز صفت عدالت برای خداوند اثبات شده است چنانکه می‌فرماید: «شهدالله انه لا اله الا هو والملائکة واولوالعلم قائما بالقسط؛ خدا و فرشتگان و دارندگان دانش گواهی می‌دهند که معبودی جز خدای یکتا که بپادارنده عدل است، نیست».[۱] بنابراین از نظر اسلام، عدل الهی حقیقی است و عدالت از صفاتی است که قطعا باید خداوند را به آن موصوف نمود.

معانی عدل

در فرهنگ‌های لغت عربی برای عدل معانی یا کاربردهایی ذکر شده است که مهمترین آنها عبارتند از: تعادل و تناسب، تساوی و برابری، اعتدال یا رعایت حد وسط در امور، استوار و استقامت.[۲][۳] [۴][۵][۶] می‌توان گفت: جامع معانی یا کاربردهای یاد شده این است که هر چیزی در جایگاه متناسب خود قرار گیرد به گونه‌ای که سهم مناسب و شایسته خود را از هستی و کمالات آن دریافت کند و به حق و سهم دیگران تجاوز نکند. بنابراین می‌توان گفت: سخن امام علی (علیه‌السّلام) که در تعریف عدل فرموده است: «العدل یضع الامور مواضعها»[۷] دقیق‌ترین تعبیر در‌این‌باره است. عبارت: «وضع کل شیء فی موضعه و اعطاء کل ذی حق حقه» نیز که فلاسفه در تعریف عدل به کار برده‌اند،[۸] بیانگر معنای یاد شده است. مولوی معنای مزبور را این گونه به نظم آورده و به تمثیل کشیده است: عدل چه بود؟ وضع اندر موضعش ظلم چه بود؟ وضع در نا موضعش عدل چه بود؟ آب ده اشجار را ظلم چه بود، آب دادن خار را[۹]

حکمت در لغت و اصطلاح

در کاربردهای لغوی واژه حکمت، استواری و منع از نقص و خلل و تباهی ماخوذ و مقصود است. چنان که لجام اسب را «حکمه» گویند، زیرا اسب را از سرکشی و حرکت‌های ناموزون باز می‌دارد، شارع را بدان جهت مولی و حاکم گویند که مکلف را از انجام کارهای ناروا باز می‌دارد. قاضی را بدان جهت حاکم گویند که از ضایع شدن حق افراد و تعدی به حقوق دیگران جلوگیری می‌کند. تصدیق علمی را از آن رو حکم نامیده‌اند که شک و تردید ذهن را برطرف می‌سازد. هرگاه چیزی از استواری و استحکام برخوردار باشد، از اختلال مصون خواهد بود. بنابراین، کلمه حکمت ملازم با خلل‌ناپذیری، استواری و استحکام است، خواه مربوط به علم باشد و خواه مربوط به عمل.[۱۰][۱۱][۱۲]

عدل الهی از دیدگاه حکمای اسلامی

عدل الهی از نظر حکیمان مسلمان آن است که خداوند در افاضه وجود و کمال به موجودات، قابلیّت و لیاقت آنها را نادیده نیانگاشته است. تناسب و موزونیّت از ویژگی‌های نظام آفرینش است. در این نظام، توازن و تناسب پدیده‌ها در نظر آمده است. عدل به معنای برابری نیست. میان پدیده‌های جهان بر اساس حکمت الهی تفاوت‌هایی وجود دارد که از برابری حکایت نمی‌کنند؛ امّا عادلانه‌اند.

دیدگاه علامه طباطبایی

علامه طباطبایی در تحلیل حقیقت عدل گفته است: حقیقت عدل عبارت است از: «اقامة المساواة و الموازنة بین الامور بان یعطی کل من السهم ما ینبغی ان یعطاه. فیتساوی فی ان کلا منها واقع فی موضعه الذی یستحقه؛[۱۳] حقیقت عدل عبارت است از برقراری تساوی و توازن میان امور به گونه‌ای که سهم شایسته هر یک بدان داده شود. در نتیجه، همگی در این جهت که در جایگاه شایسته خود قرار گرفته است، یکسان و برابرند.»

آنگاه افزوده است: «از آنچه گفته شد، روشن گردید که عدل با حسن ملازمه دارد، زیرا حسن و زیبایی در امور به این است که هرچیزی به گونه‌ای باشد که نفس انسان آن را بپسندد و مجذوب آن شود. بدیهی است قرار گرفتن هر چیز در جایگاه مناسب آن، مستلزم چنان زیبایی خواهد بود».[۱۴]

دیدگاه استاد مطهری

استاد مطهری در میان معانی که برای عدل ذکر می‌کند، اصطلاح کلامی آن را این چنین می‌نویسد: «رعایت استحقاقها در افاضه وجود و امتناع نکردن از افاضه و رحمت به آنچه امکان وجود یا کمال وجود دارد.» [۱۵] دیگر متکلمان عدلیه نیز این تعابیر را در تعریف اصطلاحی عدل به کار برده‌اند. [۱۶]

عدل در اصطلاح متکلمان

موضوع عدل در علم کلام، فعل خداوند است و حقیقت آن همان حسن و نیکویی است. یعنی افعال خداوند همگی حسن و پسندیده است، و خداوند هرگز فعل نازیبا و ناپسند انجام نمی‌دهد و آنچه را که واجب و نیکوست ترک نمی‌کند، در این مورد به سخنان برخی از متکلمان می‌پردازیم:

دیدگاه قاضی عبدالجبار

قاضی عبدالجبار معتزلی (متوفای ۴۱۵ هـ) گفته است: «ما هر گاه خداوند را به عدل و حکمت وصف می‌کنیم مقصودمان این است که خداوند فعل ناروایی انجام نمی‌دهد، و آنچه را که واجب است ترک نمی‌کند، و همه کارهای او نیکوست» (نحن اذا وصفنا القدیم تعالی بانه عدل حکیم، فالمراد به انه لایفعل القبیح، او لا یختاره، و لا یخل بما هو واجب علیه، و ان افعاله کلها حسنة.). [۱۷]

دیدگاه سدید الدین حمصی

شیخ سدید الدین حمصی (قرن ششم هجری) در‌این‌باره گفته است: «سخن درباره عدل، سخن در افعال الهی است و این که همه افعال خداوند پسندیده و نیکوست و از قبایح پیراسته است و چیزی را که به مقتضای حکمت لازم است، ترک نمی‌کند. (الکلام فی العدل فی افعاله تعالی، و انها کلها حسنة، و تنزیهه عن القبائح و عن الاخلال بالواجب فی حکمته)»[۱۸]

نظر حکیم لاهیجی

حکیم لاهیجی نیز گفته است: «مراد از عدل اتصاف ذات واجب الوجود است به فعل حسن و جمیل و تنزه اوست از فعل ظلم و قبیح. بالجمله همچنان که توحید، کمال واجب است در ذات و صفات، عدل کمال واجب است در افعال».[۱۹] دیگر متکلمان عدلیه نیز نظیر این تعابیر را در تعریف عدل به کار برده‌اند.

دیدگاه سایر متکلمان

متکلمان عدلیه (اعم از شیعه و معتزله) اذعان دارند که در توحید و عدل وامدار امام علی (علیه‌السّلام) می‌باشند. تعریفی را که آنان برای عدل الهی ذکر کرده‌اند در حقیقت برگرفته از سخنی است که امام علی (علیه‌السّلام) در‌این‌باره دارند. از آن حضرت از توحید و عدل سؤال شد. در پاسخ فرمود: التوحید الا تتوهمه، و العدل الا تتهمه؛[۲۰] توحید آن است که درباره خداوند با وهم و پندار داوری نکنی، و عدل آن است که خداوند را به کارهای ناروا متهم نسازی». (شایسته است در شرح این سخن امام به شرح ابن ابی الحدید، و شرح ابن میثم بحرانی بر نهج‌البلاغه رجوع شود.) نظیر این سخن از امام صادق (علیه‌السّلام) نیز روایت شده است، چنان که فرموده است: «اما التوحید فان لا تجوز علی خالقک ما جاز علیک، و اما العدل فان لا تنسب الی خالقک ما لامک علیه؛[۲۱] توحید آن است که صفات نقص و حاجت را که بر تو رواست به خدا نسبت ندهی، و عدل آن است که آنچه خداوند انجام آن را برای تو ناپسند دانسته است، به خداوند نسبت ندهی.»

جایگاه عدل در عقاید شیعه

عدل همانند علم، قدرت، حکمت و... از صفات الهی است؛ ولی در تشیع از اصول مذهب به شمار می‌آید و مباحث مفصّلی از علم کلام را به خود اختصاص داده است. برخی صاحب‌نظران معتقدند از آن رو عدل چنین جایگاهی در اصول عقاید شیعه یافته است که فرقه‌های اسلامی بنا به دلایلی‌ حسّاسیّتی ویژه بدان داشته و درباره آن به اختلافات فراوانی افتاده‌اند.[۲۲] امّا برخی دیگر برآنند که ریشه اهمیّت عدل را در آموزه‌های قرآن باید یافت. قرآن کریم، با صراحت، نظام هستی را بر عدل و درستی و توازن و استحقاق‌ها و قابلیّت‌های آفریدگان استوار می‌داند.[۲۳][۲۴]

عدل در آیات قرآن

آیات قرآنی، توحید و معاد و نبوت و نیز آرمان‌های فردی و اجتماعی را عدالت‌محور می‌شمارند. این رویکرد قرآن، نگاه انسان به هستی را صورتی ویژه می‌بخشد و گونه‌ای خاصّ از جهان‌بینی می‌آفریند و معیارهایی عادلانه برای حرکت فرد و جامعه انسانی پی می‌ریزد. بدین سان، علّت بنیادی اهمیّت عدل در تعالیم و عقاید شیعی، بی‌گمان آموزه‌های قرآنی است هر چند چالش‌های نظری مسلمانان در این موضوع را نیز نباید بی تأثیر شمرد.[۲۵]

آیه ۲۸۶ سوره بقره

قرآن کریم می‌فرماید: «لا یُکِّلَفُ اللهُ نفساً الّا وسعَها». [۲۶] خداوند هیچ انسانی را بیش از توانش تکلیف نمی‌کند. پس علت دوم عدل الهی، یعنی رعایت حقوق دیگران هم به آن است که خداوند با توجه به توانایی و تلاش اختیاری فرد، درباره او قضاوت کرده، او را به استحقاق ـ پاداش یا مجازات ـ برساند. در این خصوص دو آیه شایان توجه‌اند:

آیه ۵۴ سوره یونس

آیه اول بیان می‌دارد که گناهکاران بنابر عدل به مجازات خواهند رسید: «... وَقُضیَ بَینَهُم بِالقِسطِ وَهُم لا یُظلَمون». [۲۷] ... در میان آنها (گناه‌کاران) به عدالت داوری می‌شود و ستمی بر آنها نمی‌رود.

آیه ۵۴ سوره یس

آیه دوم نیز متذکر می‌شود که سرانجام بر اساس عدالت الهی، نیکوکاران به پاداش و گناه‌کاران به کیفر اعمال خود می‌رسند: «فَالیَومَ لا تُظلَمُ نَفس شیئاً وَلاتُجزُونَ الّا ما کُنتُم تَعلَموُن».[۲۸] امروز به هیچ‌کس ذره‌ای ستم نشود، و جز آنچه عمل کرده‌اید، جزا داده نمی‌شوید.

علل عدل‌

برای عدل می‌توان دو علت در نظر گرفت: أ. انجام دادن کار حکیمانه؛ ب. رعایت حقوق دیگران. بر اساس این دو علت، لازمه عدل خداوند، برابر قرار دادن همه انسان‌ها یا همه اشیاء نیست؛ مثلًا معلم عادل کسی نیست که همه شاگردان را ـ کوشا و ناکوشا ـ یکسان تشویق یا توبیخ کند؛ بلکه معلم عادل کسی است که هر یک از شاگردان را به اندازه استحقاق و لیاقت او تشویق یا توبیخ کند. همچنین مقتضای حکمت و عدل الهی این نیست که همه مخلوقات را یکسان بیافریند. مقتضای حکمت آفریدگار این است که جهان را به‌گونه‌ای بیافریند که بیشترین خیر و کمال بر آن مترتب گردد و موجودات مختلف را، که اجزا و اندام متفاوت دارند، به‌گونه‌ای بیافریند که با هدف نهایی خلقت خویش ـ کمال نهایی ـ سازگار باشند. از طرفی مقتضای حکمت و عدل الهی این است که هر انسانی را به اندازه توانش تکلیف دهد و بر اساس اعمالی که انجام می‌دهد، او را پاداش یا مجازات کند.

حکمت در اصطلاح متکلمان

واژه حکمت در بحث‌های کلامی در موارد ذیل به کار رفته است:

حکمت عملی

حکمت علمی: و آن عبارت است از برترین علم به برترین معلوم، که مصداق آن علم خداوند به ذات و افعال خویش است. «ان الحکمة عبارة عن معرفة افضل المعلومات بافضل العلوم، فالحکیم بمعنی العلیم». [۲۹]

احکام و اتقان در آفرینش

احکام و اتقاق در آفرینش و تدبیر جهان. «حکیم فعیل بمعنی مفعل، کالیم بمعنی مؤلم، و معنی امر احکام فی حق الله تعالی فی خلق امر اشیاء اتقان التدبیر فیها و حسن التقدیر بها». [۳۰] آیه کریمه «الذی احسن کل شیء خلقه»[۳۱] ناظر به این معنای حکمت است. علامه حلی معنای یاد شده از حکمت را چنین بیان کرده است: «حکمت گاهی به معنی معرفت اشیاء است، و گاهی به معنی انجام کاری به وجه تکمیل و احسن، و چون هیچ معرفتی برتر از معرفت خداوند نیست، پس خداوند به هر دو معنی حکیم است.» [۳۲][۳۳]

تنزه و پیراستگی

تنزه و پیراستگی فاعل از افعال قبیح و ناروا: فخرالدین رازی در‌این‌باره گفته است: «الثالث: الحکمة عبارة عن کونه مقدسا عن فعل مالا ینبغی؛ سومین معنای حکمت عبارتست از تقدس خداوند از انجام آنچه نارواست». آن گاه دو آیه ذیل را شاهد آورده است. ۱. «ا فحسبتم انما خلقناکم عبثا و انکم الینا لا ترجعون». [۳۴] ۲. «و ما خلقنا السماء و الارض و ما بینهما باطلا». [۳۵]

غایتمند بودن افعال الهی

غایتمند بودن افعال الهی. حکیم لاهیجی فصل پنجم از مباحث عدل الهی را به بیان حکمت الهی به معنی یاد شده اختصاص داده و گفته است: «بدان که اگر افعال خدای تعالی را غرض نبودی، هر آینه عبث بودی، و صدور عبث از واجب الوجود، ممتنع است».

دلایل اثبات عدل الهی

دلایل عقلی

الف)بنابر اصل حسن و قبح، ظلمقبیح است و خداوند حکیم از فعل قبیح، پاک است؛ زیرا فعل قبیح سزاوار ملامت است و حکیم به چنین فعلی دست نمی‌یازد. ب)ریشه‌های ظلم در نیازمندی، جهل، خودخواهی، ضعف، انتقام‌جویی و حسد است و این صفات گونه‌ای نقصان‌اند و به ساحت ذات الهی، هیچ نقصی راه ندارد؛ زیرا او کمال مطلق است. از خداوند جز خیر، عدالت، رأفت و رحمت سر نمی‌زند و کیفری که به بدکاران می‌رسد، بازتاب عمل خود آنان است.

دلایل نقلی

آیات و روایات پرشماری بر عدالت الهی گواهی می‌دهند و به صراحت و اشارت، ذات مقدس او را از ظلم و ستم‌کاری تنزیه می‌کنند.[۳۶][۳۷][۳۸][۳۹][۴۰][۴۱][۴۲][۴۳][۴۴][۴۵][۴۶][۴۷]

نتیجه‌گیری

از آنچه درباره حقیقت عدل و حکمت در اصطلاح متکلمان بیان گردید این نتیجه به دست آمد که کاربردهای حکمت در کلام اعم از کاربردهای عدل است، زیرا حکمت شامل علم هم می‌شود، ولی عدل مربوط به افعال الهی است. و از طرفی، سومین کاربرد حکمت در کلام با معنای عدل در علم کلام برابر است، زیرا مفاد هر دو این است که افعال خداوند از هر گونه قبح و زشتی منزه و پیراسته است. به عبارت دیگر، هر دو معنا مربوط به قلمرو عقل عملی است. یعنی حوزه بایدها و نبایدها را در بر می‌گیرد. بنابراین کاربردهای حکمت در حوزه افعال الهی نیز اعم از کاربردهای عدل در علم کلام است. آری، می‌توان حکمت به معنی احکام و اتقان در فعل را به گونه‌ای به حکمت به معنی تنزه فعل از آنچه نارواست بازگرداند، زیرا عدم احکام و اتقان فعل نیز برای فاعل دانا و توانا و حکیم پسندیده نیست. چنان که حکمت به معنی غایتمند بودن فعل نیز از مصادیق معنای سوم (تنزه از فعل قبیح است). این ارتباط و پیوستگی عدل و حکمت در علم کلام موجب شده است که متکلمان معمولا این دو واژه را با یکدیگر به کار برده و در بحث عدل الهی آن دو را با هم ذکر کنند. عبارت «العدل» در تعابیر متکلمان شایع و رایج است.

منابع

  • سایت اندیشه قم، برگرفته از مقاله «تعریف عدل الهی»، تاریخ بازیابی۱۳۹۵/۰۲/۲۱.
  • پژوهشکده تحقیقات اسلامی، فرهنگ شیعه، ص۳۳۴، انتشارات زمزم هدایت.
  • عدل الهی، محمدتقی رکنی لموکی. "

پانویس

  1. آل عمران/سوره۳، آیه۱۸.
  2. معجم مقابیس اللغة، ابن فارس، ج ۴، ص ۲۴۶.
  3. شرتونی، سعید، اقرب الموارد، ج۲، ص۷۵۳.
  4. شرتونی، سعید، اقرب الموارد، ج ۳، ص ۴۹۴.
  5. فیومی، احمد بن محمد، المصباح المنیر، ص۵۱_۵۲.
  6. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، ص۳۲۵.
  7. دشتی، محمد، نهج‌البلاغه، ج۱، ص۳۸۲، حکمت ۴۳۷.
  8. حکیم سبزواری، ملا هادی، شرح الاسماء الحسنی، ص۵۴.
  9. مثنوی معنوی، ص۱۱۶۹، چاپ نهم، دفتر ششم.
  10. فیومی، احمد بن محمد، المصباح المنیر، ج۱، ص۱۷۸.
  11. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، ص۱۳۶.
  12. طباطبایی، محمدحسین، تفسیر المیزان، ج۷، ص۲۵۴.
  13. طباطبایی، محمدحسین، تفسیر المیزان، ج۱۲، ص۳۳۱.
  14. طباطبایی، محمدحسین، تفسیر المیزان، ج۱۲، ص۳۳۱.
  15. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج ۱، ص ۸۱- ۸۲.
  16. عقاید استدلالی (۱)، ص ۱۶۶.
  17. معتزلی، عبدالجبار بن احمد، شرح الاصول الخمسة، ص۲۰۳.
  18. حمصی رازی، محمود بن علی، المنقذ من التقلید، ج۱، ص۱۵۰.
  19. لاهیجی قمی، ملاعبدالرزاق، سرمایه ایمان، باب دوم.
  20. دشتی، محمد، نهج‌البلاغه، ج۱، ص۳۸۶، حکمت ۴۷۰.
  21. شیخ صدوق، محمد بن علی، التوحید، ص۹۶.
  22. پیام قرآن، ج۴، ص۴۱۸.
  23. آل عمران/سوره۳، آیه۱۸.
  24. رحمن/سوره۵۵، آیه۷.
  25. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۱، ص۶۵-۵۹.
  26. بقره (۲)، آیه ۲۸۶.
  27. یونس (۱۰)، آیه ۵۴.
  28. یس (۳۶)، آیه ۵۴.
  29. رازی، فخرالدین، شرح اسماء الله الحسنی، ص۲۷۹_ ۲۸۰.
  30. رازی، فخرالدین، شرح اسماء الله الحسنی، ص۲۷۹_ ۲۸۰.
  31. سجده/سوره۳۲، آیه۷.
  32. علامه حلی، کشف المراد، مقصد سوم، فصل سوم.
  33. ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، اسفار، ج۶، ص۳۶۸.
  34. مؤمنون/سوره۲۳، آیه۱۱۵.
  35. ص/سوره۳۸، آیه۲۷.
  36. یونس/سوره۱۰، آیه۴۴.
  37. کهف/سوره۱۸، آیه۴۹.
  38. توبه/سوره۹، آیه۷.
  39. روم/سوره۳۰، آیه۹.
  40. آل عمران/سوره۳، آیه۱۰۸.
  41. انبیاء/سوره۲۱، آیه۴۷.
  42. فصلت/سوره۴۱، آیه۴۶.
  43. امام علی علیه‌السلام، نهج‌البلاغه، خ۱۸۵.
  44. امام علی علیه‌السلام، نهج‌البلاغه، خ۱۹۱.
  45. امام علی علیه‌السلام، نهج‌البلاغه، خ۲۱۴.
  46. بحارالانوار، ج۳، ص۳۰۶.
  47. بحارالانوار، ج۵، ص۵۱.