حضرت اسماعیل: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی‌وحدت
جز (جایگزینی متن - 'ى' به 'ی')
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۳۰ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
<div class="wikiInfo">[[پرونده:حضرت اسماعیل.jpg |جایگزین=حضرت اسماعیل|بندانگشتی|حضرت اسماعیل]]
{{جعبه اطلاعات انبیا
{| class="wikitable aboutAuthorTable" style="text-align:Right" |+ |
| عنوان = حضرت اسماعیل
| تصویر = حضرت اسماعیل.jpg
| نام = حضرت اسماعیل (علیه السلام)
| تاریخ تولد =
| محل تولد = [[مکه]]
| تاریخ وفات =
| مدفن = [[حجر اسماعیل]]
| لقب‌ = ذبیح الله
| کنیه =
| پدر = [[حضرت ابراهیم|حضرت ابراهیم (علیه السلام)]]
| مادر = [[هاجر |هاجر (سلام الله علیه)]]
}}
'''حضرت اسماعیل''' از [[پیامبران|پیامبران الهی]] و فرزند [[حضرت ابراهیم|ابراهیم‌ خلیل‌]] است. به اعتقاد بیشتر [[مسلمانان‌]] او همان [[ذبح و قربانی|ذبیح‌]] است. همچنین بنا بر روایات اسلامی نسب‌ [[محمد بن عبد‌الله (خاتم الانبیا)|پیامبر اکرم حضرت محمد (صلی الله علیه)]] به اسماعیل می‌رسد.


!نام
مهاجرت به سرزمین [[مکه]] به همراه مادر خویش [[هاجر]] و به وجود آمدن [[چاه زمزم|چشمه زمزم]] به برکت وی، [[ذبح و قربانی|قربانی]] کردن وی توسط پدرش و ساخت خانه [[کعبه]] از مهم‌ترین وقایع زندگانی وی هستند.
|حضرت اسماعیل (ع)
|-
|نام در قرآن
|اسماعیل
|-
|لقب
|ذبیح الله
|-
|ولادت
|مشخص نیست
|-
|زادگاه
|مکه
|-
|مدت عمر
|130 سال یا 137
|-
|نام پدر
|حضرت ابراهیم(ع)
|-
|نام مادر
|هاجر(س)
|-
|محل دفن
|حجر اسماعیل
|}
</div>


'''حضرت اسماعیل''' از [[پیامبران الهی]] و فرزند [[حضرت ابراهیم|ابراهیم‌ خلیل‌]] است. به اعتقاد بیشتر [[مسلمانان‌]] او همان ذبیح‌ است. همچنین بنا بر روایات اسلامی نسب‌ پیامبر اکرم [[حضرت محمد(ص)]] به اسماعیل می‌رسد.
به حضرت اسماعیل (علیه السلام) در [[قرآن]] هم اشاره شده اما روایت اسلامی تفاوت‌هایی با آنچه در تنخ آمده، دارد. قرآن نام پسری که [[حضرت ابراهیم|حضرت ابراهیم (علیه السلام)]] قصد قربانی‌کردنش را داشت، مشخص نکرده و اغلب [[مسلمانان]] آن پسر را حضرت اسماعیل (علیه السلام) می‌دانند که ریشه در رقابت [[یهودیان]] و اعراب دارد. در [[سوره‌های مکی]] اطلاعات خاصی دربارهٔ حضرت اسماعیل (علیه السلام) دیده نمی‌شود و تنها نام او ذکر شده اما در [[سوره‌های مدنی]] جای‌گاهش بالاتر رفته و در کنار پدرش حضرت ابراهیم (علیه السلام) سازنده کعبه معرفی شده‌است.


مهاجرت به سرزمین [[مکه]] به همراه مادر خویش [[هاجر]] و به وجود آمدن [[چشمه زمزم]] به برکت وی، قربانی کردن وی توسط پدرش و ساخت خانه [[کعبه]] از مهم‌ترین وقایع زندگانی وی هستند.  
== پدر و مادر ‏حضرت اسماعیل ==
حضرت اسماعیل (علیه السلام) فرزند [[حضرت ابراهیم (ع)|حضرت ابراهیم خلیل الرحمن (علیه السلام)]] است که از [[پیامبران اولو العزم|پیامبران اولو‌العزم]] و دارای شریعت و کتاب مستقل بود<ref>ابن حزم اندلسی، علی‌ بن ‌احمد، جمهرة أنساب العرب‏، تحقیق، لجنة من العلماء، ص 7، بیروت، دار الکتب العلمیه، چاپ اول، 1403ق، 1983م؛ ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایه، ج ‌1، ص 193، بیروت، دار الفکر، 1407ق</ref>. نام مادرشان نیز هاجر(سلام الله علیها) بود که یکی از بانوان بزرگ و مشهور تاریخ بوده و سلسله دودمانی او به کشور [[مصر]] برمی‌گردد<ref>ابن هشام‏، عبدالملک، السیرة النبویة، تحقیق، السقا، مصطفی و الأبیاری، ابراهیم و شلبی، عبدالحفیظ، ج ‌1، ص ‌6، بیروت، دار المعرفه، بی‌تا؛ یعقوبی، احمد بن أبی یعقوب، تاریخ یعقوبی‏، ج ‌1، ص ‌25، بیروت، دار صادر، بی‌تا</ref>.


به حضرت اسماعیل (ع) در [[قرآن]] هم اشاره شده اما روایت اسلامی تفاوت‌هایی با آنچه در تنخ آمده، دارد. قرآن نام پسری که [[حضرت ابراهیم]](ع)<ref>ر.ک:مقله حضرت ابراهیم</ref> قصد قربانی‌کردنش را داشت، مشخص نکرده و اغلب [[مسلمانان]] آن پسر را حضرت اسماعیل (ع) می‌دانند که ریشه در رقابت [[یهودیان]] و اعراب دارد. در [[سوره‌های مکی]] اطلاعات خاصی دربارهٔ حضرت اسماعیل (ع) دیده نمی‌شود و تنها نام او ذکر شده اما در [[سوره‌های مدنی]] جایگاهش بالاتر رفته و در کنار پدرش حضرت ابراهیم (ع) سازنده کعبه معرفی شده‌است.
== ولادت حضرت اسماعیل ==
همان‌گونه که در مورد تولد ابراهیم (علیه السلام) تاریخ‌ دقیقی وجود ندارد، در مورد فرزندشان اسماعیل (علیه السلام) نیز چنین است. اما بر اساس گزارش‌ها هنگامی که ابراهیم (علیه السلام) از آتش نمرودیان رهایی یافت، به فرمان خداوند، سرزمین آنان‌را رها کرد و ره‌سپار [[بیت‌ المقدس|بیت‌‌المقدس]] شد<ref>انبیاء، 68 ـ 71؛ طباطبائی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج 7، ص 230، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، 1417ق</ref>.  


=پدر و مادر ‏حضرت اسماعیل(ع)=
با گذشت سال‌های طولانی، اما به دلیل نازایی همسرش [[ساره|ساره (سلام الله علیها)]] او دارای فرزندی نشد. بعد از آن بود که ساره (سلام الله علیها) پیشنهاد داد تا ابراهیم (علیه السلام)‌ با کنیز مصری او هاجر (سلام الله علیها)<ref>«نام همسران و فرزندان حضرت ابراهیم (علیه السلام)»، 34622؛ «زندگی هاجر براساس قرآن و تورات»، 57142؛ «چشمه آب زمزم»، 49056؛ «فلسفه طواف و پیشینه اعمال حج و عمره»، 37787</ref> وصلت کند<ref>تاریخ یعقوبی‏، ج ‌1، ص ‌25</ref>.


حضرت اسماعیل(ع) فرزند حضرت ابراهیم [[خلیل الرحمن(ع)]] است که از [[پیامبران اولو العزم]] و دارای شریعت و کتاب مستقل بود. <ref>ابن حزم اندلسی، علی‌ بن ‌احمد، جمهرة أنساب العرب‏، تحقیق، لجنة من العلماء، ص 7، بیروت، دار الکتب العلمیه، چاپ اول، 1403ق، 1983م؛ ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایه، ج ‌1، ص 193، بیروت، دار الفکر، 1407ق</ref> نام مادرشان نیز هاجر(س) بود که یکی از بانوان بزرگ و مشهور تاریخ بوده و سلسله دودمانی او به کشور [[مصر]] برمی‌گردد. <ref>ابن هشام‏، عبدالملک، السیرة النبویة، تحقیق، السقا، مصطفی و الأبیاری، ابراهیم و شلبی، عبدالحفیظ، ج ‌1، ص ‌6، بیروت، دار المعرفه، بی‌تا؛ یعقوبی، احمد بن أبی یعقوب، تاریخ یعقوبی‏، ج ‌1، ص ‌25، بیروت، دار صادر، بی‌تا</ref>
نتیجه این وصلت؛ اسماعیل (علیه السلام) بود که [[قرآن کریم]] تولد او را هدیه‌ای الهی برای پدرش در دوران کهن‌سالی<ref>بر اساس برخی گزارش‌ها ایشان در آن زمان، 86 ساله بودند. ر. ک: تاریخ یعقوبی‏، ج ‌1، ص ‌25</ref> اعلام می‌کند<ref>«الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکبَرِ إِسْمَاعِیلَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبِّی لَسَمِیعُ الدُّعَاءِ». ابراهیم، 39</ref>.


=ولادت حضرت اسماعیل(ع)=
البته ساره (سلام الله علیها) بعد از این ماجرا و در سن بالا دارای فرزندی به نام [[اسحاق|اسحاق (علیه السلام)]] شد که او نیز از پیامبران بود.
 
همان‌گونه که در مورد تولد ابراهیم(ع) تاریخ‌ دقیقی وجود ندارد، در مورد فرزندشان اسماعیل(ع) نیز چنین است. اما بر اساس گزارش‌ها هنگامی که ابراهیم(ع) از آتش نمرودیان رهایی یافت، به فرمان خداوند، سرزمین آنان‌را رها کرد و رهسپار [[بیت‌ المقدس]] شد. <ref>انبیاء، 68 ـ 71؛ طباطبائی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج 7، ص 230، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، 1417ق</ref>
 
با گذشت سال‌های طولانی، اما به دلیل نازایی همسرش [[ساره(س)]] او دارای فرزندی نشد. بعد از آن بود که ساره(س) پیشنهاد داد تا ابراهیم(ع)‌ با کنیز مصری او هاجر(س) <ref>«نام همسران و فرزندان حضرت ابراهیم(ع)»، 34622؛ «زندگی هاجر براساس قرآن و تورات»، 57142؛ «چشمه آب زمزم»، 49056؛ «فلسفه طواف و پیشینه اعمال حج و عمره»، 37787</ref> وصلت کند. <ref>تاریخ یعقوبی‏، ج ‌1، ص ‌25</ref>
 
نتیجه این وصلت؛ اسماعیل(ع) بود که [[قرآن کریم]] تولد او را هدیه‌ای الهی برای پدرش در دوران کهن‌سالی <ref>بر اساس برخی گزارش‌ها ایشان در آن زمان، 86 ساله بودند. ر.ک: تاریخ یعقوبی‏، ج ‌1، ص ‌25</ref> اعلام می‌کند. <ref>«الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکبَرِ إِسْمَاعِیلَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبِّی لَسَمِیعُ الدُّعَاءِ». ابراهیم، 39</ref>
 
البته ساره(س) بعد از این ماجرا و در سن بالا دارای فرزندی به نام [[اسحاق(ع)]] شد که او نیز از پیامبران بود.
 
=القاب حضرت اسماعیل(ع)=


== القاب حضرت اسماعیل ==
برخی مفسران، لقب «صادق الوعد» را که در قرآن آمده، متعلق به ایشان می‌دانند:
برخی مفسران، لقب «صادق الوعد» را که در قرآن آمده، متعلق به ایشان می‌دانند:


«وَ اذْکُرْ فِی الْکِتابِ إِسْماعیلَ إِنَّهُ کانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَ کانَ رَسُولاً نَبِیًّا» <ref>مریم، 54</ref> ؛ و در این کتاب اسماعیل را یاد کن. وعده‌های او همواره راست بوده و فرستاده‌‏ای پیامبر بود.
{{متن قرآن |وَ اذْکُرْ فِی الْکِتابِ إِسْماعیلَ إِنَّهُ کانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَ کانَ رَسُولاً نَبِیًّا |سوره = مریم |آیه = 54}}؛ و در این کتاب اسماعیل را یاد کن. وعده‌های او همواره راست بوده و فرستاده‌‏ای پیامبر بود.
 
گفته شده است حضرتشان با مردی وعده گذاشت که در جایی منتظرش بماند. آن مرد فراموش کرد، اما اسماعیل(ع) سه روز <ref>مسعودی، علی بن حسین، اثبات الوصیة للإمام علی بن أبی‌طالب، ص 45، قم، انصاریان، چاپ سوم، 1384ش</ref> و یا یک‌سال <ref>کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر و آخوندی، محمد، ج 2، ص 105، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، 1407ق</ref> در آن‌جا ماند تا آن شخص برگشت.
 
هم‌چنین گفته شد، از آن‌جا که اسماعیل(ع) به وعده‌‌ای که به پدر - مبنی بر صبر هنگام ذبح - داده بود وفا کرد، به صادق الوعد ملقب شد. <ref>قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ج 16، ص 101، قاهر، دار الکتب المصریة، چاپ دوم، 1384ق</ref>
 
البته برخی معتقدند که اسماعیل(ع) پیش از پدرش ابراهیم(ع) از دنیا رفت. و «صادق الوعد»، توصیفی برای اسماعیل بن حزقیل است که به سوی قومش مبعوث شد. <ref>طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تحقیق، مقدمه، بلاغی، محمد جواد، ج ‏6، ص 800، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، 1372ش؛ ر. ک: «مقصود از اسماعیل در سوره مریم»، 21362</ref>
 
لقب دیگر ایشان «ذبیح الله» است که در روایات منقول از [[پیامبر اسلام(ص)]] و [[اهل‌ بیت (ع)]] بیان شده است که این لقب به ایشان تعلّق دارد. <ref>شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه‏، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، ج 2، ص 230، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، 1413ق؛ طوسی، محمد بن حسن، امالی، ص 338، قم، دار الثقافه، چاپ اول، 1414ق</ref>
 
روایتی مشهور از پیامبر گرامی اسلام(ص) وجود دارد که در آن، حضرتشان خود را پسر دو قربانی خواند و به این موضوع، افتخار کرد: «أنا ابن الذبیحین»؛ <ref>محمد بن محمد، تاریخنامه طبری، تحقیق، روشن، محمد، ج 1، ص 169؛ ج 3، ص 19، تهران، سروش، چاپ دوم، 1378ش؛ صالحی شامی،‏ محمد بن یوسف، سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خیر العباد، تحقیق، عبدالموجود، عادل احمد و معوض، علی محمد، ج 1، ص 302، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، 1414ق، 1993م</ref> من فرزند دو قربانی هستم. <ref>قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، محقق، مصحح، موسوی جزائری، سید طیب،‏ ج 2، ص 226، قم، دار الکتاب، چاپ سوم، 1404ق؛ ‏من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 368؛ امالی، ص 457</ref>
 
با توجه به این‌که پیامبر اسلام(ص) از نسل اسماعیل(ع) بود، نه اسحاق(ع) که از نیاکان [[بنی‌اسرائیل]] است، بی‌گمان قربانی نخست، اسماعیل(ع)، <ref>شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، مقدمه، تهرانی، شیخ آقابزرگ، تحقیق، قصیرعاملی، احمد، ج 8، ص 518، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا</ref> و قربانی دوم، عبدالله پدر گرامی پیامبر است که به جای وی 100 شتر قربانی شد.


در دعایی منقول از پیامبر اسلام(ص) و [[امام علی(ع)]]<ref>ر.ک:مقاله امام علی(ع)</ref>، [[خداوند]] این‌گونه مورد خطاب قرار گرفته است: «یا من فدی اسماعیل من الذبح»؛ <ref>ابن طاووس، علی بن موسی‏، مهج الدعوات و منهج العبادات‏، محقق، مصحح، کرمانی، ابوطالب و محرر، محمد حسن‏، ص 156، قم، دار الذخائر، چاپ اول، 1411ق</ref> ای خدایی که اسماعیل را از قربانی‌شدن نجات بخشیدی.
گفته شده است حضرت‌شان با مردی وعده گذاشت که در جایی منتظرش بماند. آن مرد فراموش کرد، اما اسماعیل (علیه السلام) سه روز<ref>مسعودی، علی بن حسین، اثبات الوصیة للإمام علی بن أبی‌طالب، ص 45، قم، انصاریان، چاپ سوم، 1384ش</ref> و یا یک‌سال<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر و آخوندی، محمد، ج 2، ص 105، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، 1407ق</ref> در آن‌جا ماند تا آن شخص برگشت.


امام علی، <ref>شیخ طوسی، امالی، ص 338</ref> [[امام صادق]]<ref>ر.ک:مقاله امام صادق</ref> <ref>شیخ صدوق، معانی الاخبار، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، ص 391، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، 1403ق</ref> و [[امام رضا(ع)]] <ref>شیخ صدوق، ‏خصال، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، ج ص 56، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، 1362ش</ref> در پاسخ به این‌که ذبیح کیست، اسماعیل(ع) را نام برده‌اند.
هم‌چنین گفته شد، از آن‌جا که اسماعیل (علیه السلام) به وعده‌‌ای که به پدر - مبنی بر صبر هنگام ذبح - داده بود وفا کرد، به صادق الوعد ملقب شد<ref>قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ج 16، ص 101، قاهر، دار الکتب المصریة، چاپ دوم، 1384ق</ref>.


اینها و دلایل و شواهد دیگر که در جای خود بیان شده‌اند، بیان‌گر آن است که ذبیح الله اسماعیل است. <ref>«ذبیح اسماعیل یا اسحاق»، 26862؛ «بررسی روایات مربوط به ذبیح بودن اسحاق(ع)»، 95812</ref>
البته برخی معتقدند که اسماعیل (علیه السلام) پیش از پدرش ابراهیم (علیه السلام) از دنیا رفت. و «صادق الوعد»، توصیفی برای اسماعیل بن حزقیل است که به سوی قومش مبعوث شد<ref>طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تحقیق، مقدمه، بلاغی، محمد جواد، ج ‏6، ص 800، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، 1372ش؛ ر. ک: «مقصود از اسماعیل در سوره مریم»، 21362</ref>.


=ویژگی‌های اخلاقی حضرت اسماعیل(ع)=
لقب دیگر ایشان «ذبیح الله» است که در روایات منقول از [[محمد بن عبد‌الله (خاتم الانبیا)
|پیامبر اسلام (صلی الله علیه)]] و [[اهل بیت|اهل‌‌بیت (علیه السلام)]] بیان شده است که این لقب به ایشان تعلّق دارد<ref>شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه‏، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، ج 2، ص 230، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، 1413ق؛ طوسی، محمد بن حسن، امالی، ص 338، قم، دار الثقافه، چاپ اول، 1414ق</ref>.


در قرآن کریم ویژگی‌هایی برای اسماعیل(ع) بیان شده است <ref>« فضیلت حضرت اسماعیل در قرآن»، 21569</ref> که برخی از آنها عبارت‌اند از:
روایتی مشهور از پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه) وجود دارد که در آن، حضرتشان خود را پسر دو قربانی خواند و به این موضوع، افتخار کرد: «أنا ابن الذبیحین»؛ <ref>محمد بن محمد، تاریخنامه طبری، تحقیق، روشن، محمد، ج 1، ص 169؛ ج 3، ص 19، تهران، سروش، چاپ دوم، 1378ش؛ صالحی شامی، ‏ محمد بن یوسف، سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خیر العباد، تحقیق، عبدالموجود، عادل احمد و معوض، علی محمد، ج 1، ص 302، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، 1414ق، 1993م</ref> من فرزند دو قربانی هستم<ref>قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، محقق، مصحح، موسوی جزائری، سید طیب، ‏ ج 2، ص 226، قم، دار الکتاب، چاپ سوم، 1404ق؛ ‏من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 368؛ امالی، ص 457</ref>.


1. بردباری: «ما او [ابراهیم‏] را به نوجوانی بردبار و صبور بشارت دادیم». <ref>«فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلیمٍ». صافّات، 101</ref>
با توجه به این‌که پیامبر اسلام (صلی الله علیه) از نسل اسماعیل (علیه السلام) بود، نه اسحاق (علیه السلام) که از نیاکان [[بنی‌اسرائیل]] است، بی‌گمان قربانی نخست، اسماعیل (علیه السلام)، <ref>شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، مقدمه، تهرانی، شیخ آقابزرگ، تحقیق، قصیرعاملی، احمد، ج 8، ص 518، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا</ref> و قربانی دوم، عبدالله پدر گرامی پیامبر است که به جای وی 100 شتر قربانی شد.


در قرآن کریم، ویژگی و خُلق «حلم»، تنها برای خدا، <ref>بقره، 225، 235، 263، ...</ref> ابراهیم(ع) <ref>«إِنَّ إِبْراهیمَ لَأَوَّاهٌ حَلیمٌ»، توبه، 114</ref> و اسماعیل(ع) و [[شعیب(ع)]] <ref>سوره هود،آیه 87</ref> به کار رفته است.
در دعایی منقول از پیامبر اسلام (صلی الله علیه) و [[علی بن ابی طالب|امام علی (علیه السلام)]]، [[خداوند]] این‌گونه مورد خطاب قرار گرفته است: «یا من فدی اسماعیل من الذبح<ref>ابن طاووس، علی بن موسی‏، مهج الدعوات و منهج العبادات‏، محقق، مصحح، کرمانی، ابوطالب و محرر، محمد حسن‏، ص 156، قم، دار الذخائر، چاپ اول، 1411ق</ref>»؛ ای خدایی که اسماعیل را از قربانی‌شدن نجات بخشیدی.


گفتنی است؛ همراه شدن دو‌ ویژگی حلم با جوانی در اسماعیل(ع) از امتیازات برجسته ایشان است؛ زیرا این دو معمولاً با هم جمع نمی‌شوند. <ref>آلوسی، سید محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، تحقیق، علی عبدالباری، عطیة، ج 12، ص 122، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، 1415ق</ref>
امام علی<ref>شیخ طوسی، امالی، ص 338</ref>، [[جعفر بن محمد (صادق)|جعفر بن محمد (صادق‌)]] <ref>شیخ صدوق، معانی الاخبار، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، ص 391، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، 1403ق</ref>  و [[علی بن موسی (رضا)|امام رضا (علیه السلام)]]<ref>شیخ صدوق، ‏خصال، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، ج ص 56، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، 1362ش</ref> در پاسخ به این‌که ذبیح کیست، اسماعیل (علیه السلام) را نام برده‌اند.


2. صبر و شکیبایی: قرآن کریم، از پیامبرانی - که اسماعیل(ع) در میان آنها بود - نام برده و آنان را با ویژگی صبر و شکیبایی می‌ستاید: «و اسماعیل و ادریس و ذا الکفل را (به یاد آور) که همه از صابران بودند». <ref>«وَ إِسْماعیلَ وَ إِدْریسَ وَ ذَا الْکِفْلِ کُلٌّ مِنَ الصَّابِرینَ». انبیاء، 85</ref>
این‌ها و دلایل و شواهد دیگر که در جای خود بیان شده‌اند، بیان‌گر آن است که ذبیح الله اسماعیل است<ref>«ذبیح اسماعیل یا اسحاق»، 26862؛ «بررسی روایات مربوط به ذبیح بودن اسحاق(علیه السلام)»، 95812</ref>.


به گفته برخی از مفسران، مراد این آیه از صبر اسماعیل، استقامت ایشان در ساختن خانه کعبه، آن هم در سرزمینی بایر و غیر حاصل‌خیز است. <ref>مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج ‌7، ص ‌94</ref>
== ویژگی‌های اخلاقی حضرت اسماعیل ==
در قرآن کریم ویژگی‌هایی برای اسماعیل (علیه السلام) بیان شده است<ref>«فضیلت حضرت اسماعیل در قرآن»، 21569</ref> که برخی از آنها عبارت‌اند از:


3. برخوردار از رحمت خاص الهی: خدا در مورد پیامبرانی که در بند گذشته به آنها اشاره شد، بیان می‌فرماید: «و ما آنان‌را در رحمت(خاصه) خود وارد ساختیم ...». <ref>«وَ أَدْخَلْناهُمْ فی‏ رَحْمَتِنا ...». انبیاء، ‌86</ref>
'''بردباری''': «ما او [ابراهیم‏] را به نوجوانی بردبار و صبور بشارت دادیم<ref>«فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلیمٍ». صافّات، 101</ref>».


4. نیکی و نیکوکاری: قرآن کریم آن‌حضرت را همراه با بعضی پیامبران دیگر، از نیکان می‌شمارد: «و اسماعیل و الیَسع و ذوالکِفل را یاد کن که همه از نیکانند». <ref>«وَ اذْکُرْ إِسْماعیلَ وَ الْیَسَعَ وَ ذَا الْکِفْلِ وَ کُلٌّ مِنَ الْأَخْیار». ص، 48</ref>
در قرآن کریم، ویژگی و خُلق «حلم»، تنها برای خدا<ref>بقره، 225، 235، 263، ...</ref>، ابراهیم(علیه السلام)<ref>«إِنَّ إِبْراهیمَ لَأَوَّاهٌ حَلیمٌ»، توبه، 114</ref> و اسماعیل(علیه السلام) و [[شعیب(علیه السلام)]] <ref>سوره هود، آیه 87</ref>، به کار رفته است.


5. راهنمایی کننده به نماز و زکات: «وَ کانَ یَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَ الزَّکاةِ ...»؛ <ref>«وَ کانَ یَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَ الزَّکاةِ ...». مریم، 55</ref> او همواره خانواده‌اش را به نماز و زکات فرمان می‌داد.
گفتنی است؛ همراه شدن دو‌ ویژگی حلم با جوانی در اسماعیل(علیه السلام) از امتیازات برجسته ایشان است؛ زیرا این دو معمولاً با هم جمع نمی‌شوند<ref>آلوسی، سید محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، تحقیق، علی عبدالباری، عطیة، ج 12، ص 122، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، 1415ق</ref>.


6. الگوی هدایت: خداوند در قرآن کریم به پیامبر اسلام(ص)‌ توصیه می‌فرماید تا از افراد هدایت‌شده‌ای مانند اسماعیل(ع) الگو بگیرد: «و اسماعیل، یَسَع، [[یونس]]، [[لوط]] و ... اینان کسانی هستند که خدا هدایتشان کرده، پس به هدایت آنان اقتدا‌ کن». <ref>«و اِسمعیلَ و الیَسَعَ و یونُسَ و لوطًا ... اُولئِکَ الَّذینَ هَدَی اللّهُ فَبِهُدهُمُ اقتَدِهُ». انعام، 86 ‌ـ ‌90</ref>
'''صبر و شکیبایی''': قرآن کریم، از پیامبرانی - که اسماعیل (علیه السلام) در میان آنها بود - نام برده و آنان را با ویژگی صبر و شکیبایی می‌ستاید: «و اسماعیل و ادریس و ذا الکفل را (به یاد‌آور) که همه از صابران بودند<ref>«وَ إِسْماعیلَ وَ إِدْریسَ وَ ذَا الْکِفْلِ کُلٌّ مِنَ الصَّابِرینَ». انبیاء، 85</ref>».


=خانواده و فرزندان حضرت اسماعیل(ع)=
به گفته برخی از مفسران، مراد این آیه از صبر اسماعیل، استقامت ایشان در ساختن خانه کعبه، آن هم در سرزمینی بایر و غیر حاصل‌خیز است<ref>مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج ‌7، ص ‌94</ref>.


‏حضرت اسماعیل(ع) دارای همسران و فرزندانی بود که [[پیامبری]] از طریق آنان ادامه یافت.
'''برخوردار از رحمت خاص الهی''': خدا در مورد پیامبرانی که در بند گذشته به آنها اشاره شد، بیان می‌فرماید: «و ما آنان‌را در رحمت(خاصه) خود وارد ساختیم <ref>«وَ أَدْخَلْناهُمْ فی‏ رَحْمَتِنا ...». انبیاء، ‌86</ref>».


همسر اول ایشان، زنی از قبیله «جرهم» به نام «جداء» دختر سعد بود[22] که بعدها اسماعیل(ع) به دستور پدرش او را طلاق داد. <ref>طبری‏، محمد بن جریر، تاریخ طبری، تحقیق، ابراهیم، محمد أبوالفضل، ج 1، ص 314، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، 1387ق، 1967م</ref> ایشان زن دیگری از همین قبیله را به همسری برگزید و از وی صاحب چندین فرزند شد. <ref>تاریخ یعقوبی‏، ج ‌1، ص ‌27</ref> در مورد نام همسر بعدی او گزارش‌های متفاوتی وجود دارد:
'''نیکی و نیکوکاری''': قرآن کریم آن‌حضرت را همراه با بعضی پیامبران دیگر، از نیکان می‌شمارد: «و اسماعیل و الیَسع و ذوالکِفل را یاد کن که همه از نیکانند<ref>«وَ اذْکُرْ إِسْماعیلَ وَ الْیَسَعَ وَ ذَا الْکِفْلِ وَ کُلٌّ مِنَ الْأَخْیار». ص، 48</ref>».


«سیده»‏ <ref>تاریخ طبری، ج ‏1، ص 314</ref> و یا «رعله» دختر مضاض بن عمرو، <ref>ابن سعد کاتب واقدی، محمد بن سعد‏، الطبقات الکبری‏، تحقیق: عطا، محمد عبدالقادر، ج 1، ص 43، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، 1410ق</ref> «ام‌سلمی» <ref>منهاج سراج، طبقات ناصری تاریخ ایران و اسلام، تحقیق عبدالحی حبیبی، ج 1، ص 47، تهران، دنیای کتاب، چاپ اول، 1363ش</ref> و یا  «حتفاء» دختر حارث بن مضاض.
'''راهنمایی کننده به نماز و زکات''': {{متن قرآن |وَ کانَ یَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَ الزَّکاةِ ...وَ کانَ یَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَ الزَّکاةِ ... |سوره = مریم |آیه = 55 }}؛ او همواره خانواده‌اش را به نماز و زکات فرمان می‌داد.


درباره تعداد و نام فرزندان اسماعیل(ع) نیز اختلافاتی وجود دارد. اسماعیل(ع) صاحب دوازده پسر به نام‌های قیدار، نابت، ادبیل، مبشام، مسمع، دوما، مسا، حداد، تیما، یطور، نافس و قیدما شد. این نام‌ها چون از لغت عبرانی نقل شده است، در حروف و حرکات تلفظ اختلاف پیدا می‌کند؛ <ref>تاریخ یعقوبی‏، ج ‌1، ص 222</ref> لذا این نام‌ها در برخی از کتاب‌های دیگر با کمی تغییر بیان شده است. <ref>الکامل فی التاریخ، ج 1، ص 125</ref>
'''الگوی هدایت''': خداوند در قرآن کریم به پیامبر اسلام(صلی الله علیه)‌ توصیه می‌فرماید تا از افراد هدایت‌شده‌ای مانند اسماعیل (علیه السلام) الگو بگیرد: «و اسماعیل، یَسَع، [[یونس]]، [[لوط]] و ... اینان کسانی هستند که خدا هدایتشان کرده، پس به هدایت آنان اقتدا‌ کن<ref>«و اِسمعیلَ و الیَسَعَ و یونُسَ و لوطًا ... اُولئِکَ الَّذینَ هَدَی اللّهُ فَبِهُدهُمُ اقتَدِهُ». انعام، 86 ‌ـ ‌90</ref>».


اما در مورد دختران آن‌حضرت از امام صادق(ع) نقل شده است که در [[حجر (اسماعیل)]]، نزدیک رکن سوم(غربی) تنی چند از دختران اسماعیل دفن شده‌اند. <ref>کافی، ج 4، ص 210. «قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع دُفِنَ فِی الْحِجْرِ مِمَّا یَلِی الرُّکْنَ الثَّالِثَ عَذَارَی بَنَاتِ إِسْمَاعِیلَ»</ref> هم‌چنین اسماعیل یکی از دخترانش را به عقد پسر عمویش عیص بن اسحاق درآورد. <ref>تاریخ طبری، ج ‏1، ص 314</ref> اما منبعی نیافتیم که به صورت دقیق به نام و تعداد دقیق تمام دختران آن‌حضرت اشاره‌ کرده باشد.
== خانواده و فرزندان حضرت اسماعیل ==
‏حضرت اسماعیل (علیه السلام) دارای همسران و فرزندانی بود که پیامبری از طریق آنان ادامه یافت.


از جمله کسانی که بعدها از دودمان اسماعیل(ع) به پیامبری رسیدند، می‌توان به [[قیدار نبی(ع)]]، <ref>«زندگی‌نامه قیدار نبی»، 40712</ref> [[شعیب نبی(ع)]] <ref>دینوری‏، احمد بن داود، الأخبار الطوال‏، تحقیق، عامر، عبدالمنعم، ص 9، قم، منشورات الرضی، 1368ش</ref> و پیامبر اسلام(ص) <ref>ابن أثیر، علی بن محمد، أسد الغابة فی معرفة الصحابة، ج 1، ص 20، بیروت، دار الفکر، 1409ق، 1989م؛ السیرة النبویة، تحقیق، السقا، مصطفی و الأبیاری، ابراهیم و شلبی، عبدالحفیظ، ج ‌1، ص 1 و 2</ref> اشاره کرد.
همسر اول ایشان، زنی از قبیله «جرهم» به نام «جداء» دختر سعد بود که بعدها اسماعیل (علیه السلام) به دستور پدرش او را طلاق داد<ref>طبری‏، محمد بن جریر، تاریخ طبری، تحقیق، ابراهیم، محمد أبوالفضل، ج 1، ص 314، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، 1387ق، 1967م</ref>. ایشان زن دیگری از همین قبیله را به همسری برگزید و از وی صاحب چندین فرزند شد<ref>تاریخ یعقوبی‏، ج ‌1، ص ‌27</ref>. در مورد نام همسر بعدی او گزارش‌های متفاوتی وجود دارد:


=نبوت و کتاب آسمانی حضرت اسماعیل(ع)=
«سیده»<ref>تاریخ طبری، ج ‏1، ص 314</ref> و یا «رعله» دختر مضاض بن عمرو<ref>ابن سعد کاتب واقدی، محمد بن سعد‏، الطبقات الکبری‏، تحقیق: عطا، محمد عبدالقادر، ج 1، ص 43، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، 1410ق</ref>، «ام‌سلمی»<ref>منهاج سراج، طبقات ناصری تاریخ ایران و اسلام، تحقیق عبدالحی حبیبی، ج 1، ص 47، تهران، دنیای کتاب، چاپ اول، 1363ش</ref> و یا «حتفاء» دختر حارث بن مضاض.


قرآن کریم در چندین آیه، اسماعیل را پیامبری الهی دانسته، اما در هیچ‌‌کدام، به وجود کتابی آسمانی برای آن‌حضرت اشاره نشده و در منابع تاریخی، تفسیری و روایی هم مطلبی در این زمینه نیافتیم؛ لذا باید گفت اسماعیل(ع) مروج دین و آیین توحیدی پدرش ابراهیم(ع) در مقابل‌ [[شرک‌]] و [[بت‌پرستی‌]] بود. او [[رسالت‌]] داشت‌ تا به‌ هدایت‌ جرهمیان‌  و قبایل‌ یمانی‌ و <ref>بغوی، حسین بن مسعود، معالم التنزیل فی تفسیر القرآن، تحقیق، المهدی‏، عبدالرزاق، ج ص 237 و 238، بیروت، داراحیاء التراث العربی، چاپ اول، 1420ق</ref>عمالیق‌ <ref>«قوم عمالقه، خشونت در کتاب مقدس»، 32973</ref> بپردازد؛ <ref> الکامل فی التاریخ، ج 1، ص 125</ref> لذا در میان‌ ایشان‌ به‌ ادای‌ رسالت الهی‌ پرداخت‌ و آنان‌ را به‌ [[نماز]] و [[زکات]]<ref>ر.ک:مقاله زکات</ref> فراخواند و از پرستش‌ بت‌ها‌ بر حذر داشت.
درباره تعداد و نام فرزندان اسماعیل (علیه السلام) نیز اختلافاتی وجود دارد. اسماعیل (علیه السلام) صاحب دوازده پسر به نام‌های قیدار، نابت، ادبیل، مبشام، مسمع، دوما، مسا، حداد، تیما، یطور، نافس و قیدما شد. این نام‌ها چون از لغت عبرانی نقل شده است، در حروف و حرکات تلفظ اختلاف پیدا می‌کند؛<ref>تاریخ یعقوبی‏، ج ‌1، ص 222</ref> لذا این نام‌ها در برخی از کتاب‌های دیگر با کمی تغییر بیان شده است<ref>الکامل فی التاریخ، ج 1، ص 125</ref>.


=شغل حضرت اسماعیل(ع)=
اما در مورد دختران آن‌حضرت از امام صادق (علیه السلام) نقل شده است که در [[حجر (اسماعیل)]]، نزدیک رکن سوم(غربی) تنی چند از دختران اسماعیل دفن شده‌اند. <ref>کافی، ج 4، ص 210. «قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع دُفِنَ فِی الْحِجْرِ مِمَّا یَلِی الرُّکْنَ الثَّالِثَ عَذَارَی بَنَاتِ إِسْمَاعِیلَ»</ref> هم‌چنین اسماعیل یکی از دخترانش را به عقد پسر عمویش عیص بن اسحاق درآورد<ref>تاریخ طبری، ج ‏1، ص 314</ref>. اما منبعی نیافتیم که به صورت دقیق به نام و تعداد دقیق تمام دختران آن‌حضرت اشاره‌ کرده باشد.


با توجه به دوران زندگی اسماعیل(ع) و با توجه به وضعیت آب و هوایی منطقه [[مکه]]، به نظر می‌رسد که شغل اصلی بیشتر مردم آن دیار از جمله اسماعیل(ع) دام‌داری بود.
از جمله کسانی که بعدها از دودمان اسماعیل (علیه السلام) به پیامبری رسیدند، می‌توان به [[قیدار نبی (علیه السلام)]]<ref>«زندگی‌نامه قیدار نبی»، 40712</ref>، [[شعیب نبی (علیه السلام)]]<ref>دینوری‏، احمد بن داود، الأخبار الطوال‏، تحقیق، عامر، عبدالمنعم، ص 9، قم، منشورات الرضی، 1368ش</ref> و پیامبر اسلام(صلی الله علیه)<ref>ابن أثیر، علی بن محمد، أسد الغابة فی معرفة الصحابة، ج 1، ص 20، بیروت، دار الفکر، 1409ق، 1989م؛ السیرة النبویة، تحقیق، السقا، مصطفی و الأبیاری، ابراهیم و شلبی، عبدالحفیظ، ج ‌1، ص 1 و 2</ref> اشاره کرد.


این مطلب را می‌توان از دیدار ابراهیم(ع) با همسر اسماعیل(ع) دریافت، آن‌جا که حال شوهرش اسماعیل(ع) و مادر شوهرش هاجر(س) را از او جویا شد و پاسخ شنید که آنان دنبال گله هستند. <ref>مسعودی‏، أبوالحسن علی بن الحسین، مروج الذهب‏ و معادن الجوهر، تحقیق، داغر، اسعد، ج ص 20، قم، دار الهجرة، چاپ دوم، ‏‏1409ق</ref>
== نبوت و کتاب آسمانی حضرت اسماعیل ==
قرآن کریم در چندین آیه، اسماعیل را پیامبری الهی دانسته، اما در هیچ‌‌کدام به وجود کتابی آسمانی برای آن‌حضرت اشاره نشده و در منابع تاریخی، تفسیری و روایی هم مطلبی در این زمینه نیافتیم؛ لذا باید گفت اسماعیل(علیه السلام) مروج دین و آیین توحیدی پدرش ابراهیم(علیه السلام) در مقابل‌ [[شرک|شرک‌]] و [[بت|بت‌پرستی‌]] بود. او [[رسالت انبیاء|رسالت‌]] داشت‌ تا به‌ هدایت‌ جرهمیان‌ و قبایل‌ یمانی‌ و <ref>بغوی، حسین بن مسعود، معالم التنزیل فی تفسیر القرآن، تحقیق، المهدی‏، عبدالرزاق، ج ص 237 و 238، بیروت، داراحیاء التراث العربی، چاپ اول، 1420ق</ref>عمالیق‌ <ref>«قوم عمالقه، خشونت در کتاب مقدس»، 32973</ref> بپردازد<ref> الکامل فی التاریخ، ج 1، ص 125</ref>؛ لذا در میان‌ ایشان‌ به‌ ادای‌ رسالت الهی‌ پرداخت‌ و آنان‌ را به‌ [[نماز]] و [[زکات]] فراخواند و از پرستش‌ بت‌ها‌ بر حذر داشت.


=کرامات و معجزات حضرت اسماعیل(ع)=
== شغل حضرت اسماعیل ==
با توجه به دوران زندگی اسماعیل (علیه السلام) و با توجه به وضعیت آب و هوایی منطقه [[مکه]]، به نظر می‌رسد که شغل اصلی بیشتر مردم آن دیار از جمله اسماعیل (علیه السلام) دامداری بود.


برخی از کرامات و معجزاتی را که می‌توان برای اسماعیل(ع) بیان کرد عبارت‌اند از:
این مطلب را می‌توان از دیدار ابراهیم (علیه السلام) با همسر اسماعیل (علیه السلام) دریافت، آن‌جا که حال شوهرش اسماعیل (علیه السلام) و مادر شوهرش هاجر (سلام الله علیها) را از او جویا شد و پاسخ شنید که آنان دنبال گله هستند<ref>مسعودی‏، أبوالحسن علی بن الحسین، مروج الذهب‏ و معادن الجوهر، تحقیق، داغر، اسعد، ج 2، ص 20، قم، دار الهجرة، چاپ دوم، ‏‏1409ق</ref>.


*در ابتدای کودکی آب زمزم از زیر پای ایشان در [[مسجدالحرام]] جاری شد که بعدها تبدیل به [[چاه زمزم]] شد. بر این مطلب هم در روایات، <ref>کافی، ج 4، ص 202؛ صدوق، محمد بن علی، ‏ علل الشرائع‏، ج 2، ص 432، قم،‏ کتاب فروشی داوری، چاپ اول، 1385ش، 1966م</ref> و هم در منابع تاریخی <ref>تاریخ طبری(تاریخ الأمم و الملوک)، ج 1، ص 252؛ تاریخ یعقوبی‏، ج ‌1، ص ‌25</ref> تصریح شده است. <ref>«چشمه آب زمزم»، 49056</ref>
== کرامات و معجزات حضرت اسماعیل ==
*
برخی از کرامات و معجزاتی را که می‌توان برای اسماعیل (علیه السلام) بیان کرد عبارت‌اند از:
*هنگامی که ابراهیم(ع) بدو گفت: پسرم، در خواب دیدم که ترا قربان کردم. اسماعیل(ع) گفت: پدر آنچه فرمان یافته‌ای انجام ده که ان‌شاء اللَّه مرا از صابران خواهی یافت، کاردی که در دستان ابراهیم(ع) بود کُند شده و گلوی فرزندش را نبرید. <ref>صافات، 102؛ « حکمت جایگزینی گوسفند به جای حضرت اسماعیل»، 10414؛ « فلسفه وحی در خواب به حضرت ابراهیم(ع) برای ذبح اسماعیل(ع)»، 53102</ref>


=وفات و آرامگاه حضرت اسماعیل(ع)=
* در ابتدای کودکی آب زمزم از زیر پای ایشان در [[مسجدالحرام]] جاری شد که بعدها تبدیل به [[چاه زمزم]] شد. بر این مطلب هم در روایات<ref>کافی، ج 4، ص 202؛ صدوق، محمد بن علی، علل الشرائع‏، ج 2، ص 432، قم، ‏ کتاب فروشی داوری، چاپ اول، 1385ش، 1966م</ref>، و هم در منابع تاریخی<ref>تاریخ طبری(تاریخ الأمم و الملوک)، ج 1، ص 252؛ تاریخ یعقوبی‏، ج ‌1، ص ‌25</ref> تصریح شده است<ref>«چشمه آب زمزم»، 49056</ref>.
* هنگامی که ابراهیم (علیه السلام) بدو گفت: پسرم، در خواب دیدم که ترا قربان کردم. اسماعیل (علیه السلام) گفت: پدر آنچه فرمان یافته‌ای انجام ده که ان‌شاء اللَّه مرا از صابران خواهی یافت، کاردی که در دستان ابراهیم (علیه السلام) بود کُند شده و گلوی فرزندش را نبرید<ref>صافات، 102؛ «حکمت جایگزینی گوسفند به جای حضرت اسماعیل»، 10414؛ «فلسفه وحی در خواب به حضرت ابراهیم(علیه السلام) برای ذبح اسماعیل(علیه السلام)»، 53102</ref>.


گزارش شده است که حضرت اسماعیل(ع) در سن 130 سالگی <ref> قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع: «تُوُفِّیَ إِسْمَاعِیلُ بَعْدَهُ وَ هُوَ ابْنُ ثَلَاثِینَ وَ مِائَةِ سَنَةٍ فَدُفِنَ فِی الْحِجْرِ مَعَ أُمِّه»‏؛ علل الشرائع، ص 38؛ ابن خلدون‏، عبدالرحمن بن محمد، دیوان المبتدأ و الخبر فی تاریخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوی الشأن الأکبر (تاریخ ابن خلدون)‏، تحقیق، شحادة، خلیل، ج 2، ص 396، بیروت، دار الفکر، چاپ دوم، 1408ق، 1988م</ref> و یا 137 سالگی <ref>البدایة و النهایة، ج 1، ص 193</ref> و در حدود دو هزار و شش‌صد و هشتاد و شش سال قبل از هجرت از دنیا رحلت نمود. <ref> ابن عاشور، محمد بن طاهر، التحریر و التنویر، ج 4، ص 316، بیروت، مؤسسه التاریخ‏، چاپ اول‏، بی‌تا</ref>
== وفات و آرامگاه حضرت اسماعیل ==
گزارش شده است که حضرت اسماعیل (علیه السلام) در سن 130 سالگی<ref> قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع: «تُوُفِّیَ إِسْمَاعِیلُ بَعْدَهُ وَ هُوَ ابْنُ ثَلَاثِینَ وَ مِائَةِ سَنَةٍ فَدُفِنَ فِی الْحِجْرِ مَعَ أُمِّه» ‏؛ علل الشرائع، ص 38؛ ابن خلدون‏، عبدالرحمن بن محمد، دیوان المبتدأ و الخبر فی تاریخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوی الشأن الأکبر (تاریخ ابن خلدون)‏، تحقیق، شحادة، خلیل، ج 2، ص 396، بیروت، دار الفکر، چاپ دوم، 1408ق، 1988م</ref> و یا 137 سالگی<ref>البدایة و النهایة، ج 1، ص 193</ref> و در حدود دو هزار و شش‌صد و هشتاد و شش سال قبل از هجرت از دنیا رحلت نمود<ref> ابن عاشور، محمد بن طاهر، التحریر و التنویر، ج 4، ص 316، بیروت، مؤسسه التاریخ‏، چاپ اول‏، بی‌تا</ref>.


روایات و گزارش‌های تاریخی اتفاق نظر دارند که حضرتشان در منطقه‌ای در کنار [[کعبه]] و زیر ناودان آن دفن شدند که امروزه منسوب به نام ایشان بوده و به «حجر اسماعیل» شناخته می‌شود‏. <ref>الطبقات الکبری، ج ‏1، ص 44</ref> از امام صادق(ع) نقل شده است که منطقه «حِجْر(اسماعیل)»، هم محل زندگی این [[پیامبر الهی]] و هم‌ محل دفن او و مادرش(هاجر) بوده است. <ref>عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع: «قَالَ الْحِجْرُ بَیْتُ إِسْمَاعِیلَ وَ فِیهِ قَبْرُ هَاجَرَ وَ قَبْرُ إِسْمَاعِیلَ». کافی، ج 4، ص 210</ref>
روایات و گزارش‌های تاریخی اتفاق نظر دارند که حضرتشان در منطقه‌ای در کنار [[کعبه]] و زیر ناودان آن دفن شدند که امروزه منسوب به نام ایشان بوده و به «حجر اسماعیل» شناخته می‌شود‏<ref>الطبقات الکبری، ج ‏1، ص 44</ref>. از امام صادق (علیه السلام) نقل شده است که منطقه «حِجْر(اسماعیل)»، هم محل زندگی این پیامبر الهی و هم‌ محل دفن او و مادرش(هاجر) بوده است<ref>عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع: «قَالَ الْحِجْرُ بَیْتُ إِسْمَاعِیلَ وَ فِیهِ قَبْرُ هَاجَرَ وَ قَبْرُ إِسْمَاعِیلَ». کافی، ج 4، ص 210</ref>.


=پانویس=
== پانویس ==
{{پانویس|4}}
{{پانویس}}


[[رده:تاریخ انبیاء]]
[[رده:پیامبران]]
[[رده:پیامبران در قرآن]]
[[رده:پیامبران در اسلام]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۴ مهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۲۰:۰۵

حضرت اسماعیل
حضرت اسماعیل.jpg
نام کاملحضرت اسماعیل (علیه السلام)
پدرحضرت ابراهیم (علیه السلام)
مادرهاجر (سلام الله علیه)
مدفنحجر اسماعیل

حضرت اسماعیل از پیامبران الهی و فرزند ابراهیم‌ خلیل‌ است. به اعتقاد بیشتر مسلمانان‌ او همان ذبیح‌ است. همچنین بنا بر روایات اسلامی نسب‌ پیامبر اکرم حضرت محمد (صلی الله علیه) به اسماعیل می‌رسد.

مهاجرت به سرزمین مکه به همراه مادر خویش هاجر و به وجود آمدن چشمه زمزم به برکت وی، قربانی کردن وی توسط پدرش و ساخت خانه کعبه از مهم‌ترین وقایع زندگانی وی هستند.

به حضرت اسماعیل (علیه السلام) در قرآن هم اشاره شده اما روایت اسلامی تفاوت‌هایی با آنچه در تنخ آمده، دارد. قرآن نام پسری که حضرت ابراهیم (علیه السلام) قصد قربانی‌کردنش را داشت، مشخص نکرده و اغلب مسلمانان آن پسر را حضرت اسماعیل (علیه السلام) می‌دانند که ریشه در رقابت یهودیان و اعراب دارد. در سوره‌های مکی اطلاعات خاصی دربارهٔ حضرت اسماعیل (علیه السلام) دیده نمی‌شود و تنها نام او ذکر شده اما در سوره‌های مدنی جای‌گاهش بالاتر رفته و در کنار پدرش حضرت ابراهیم (علیه السلام) سازنده کعبه معرفی شده‌است.

پدر و مادر ‏حضرت اسماعیل

حضرت اسماعیل (علیه السلام) فرزند حضرت ابراهیم خلیل الرحمن (علیه السلام) است که از پیامبران اولو‌العزم و دارای شریعت و کتاب مستقل بود[۱]. نام مادرشان نیز هاجر(سلام الله علیها) بود که یکی از بانوان بزرگ و مشهور تاریخ بوده و سلسله دودمانی او به کشور مصر برمی‌گردد[۲].

ولادت حضرت اسماعیل

همان‌گونه که در مورد تولد ابراهیم (علیه السلام) تاریخ‌ دقیقی وجود ندارد، در مورد فرزندشان اسماعیل (علیه السلام) نیز چنین است. اما بر اساس گزارش‌ها هنگامی که ابراهیم (علیه السلام) از آتش نمرودیان رهایی یافت، به فرمان خداوند، سرزمین آنان‌را رها کرد و ره‌سپار بیت‌‌المقدس شد[۳].

با گذشت سال‌های طولانی، اما به دلیل نازایی همسرش ساره (سلام الله علیها) او دارای فرزندی نشد. بعد از آن بود که ساره (سلام الله علیها) پیشنهاد داد تا ابراهیم (علیه السلام)‌ با کنیز مصری او هاجر (سلام الله علیها)[۴] وصلت کند[۵].

نتیجه این وصلت؛ اسماعیل (علیه السلام) بود که قرآن کریم تولد او را هدیه‌ای الهی برای پدرش در دوران کهن‌سالی[۶] اعلام می‌کند[۷].

البته ساره (سلام الله علیها) بعد از این ماجرا و در سن بالا دارای فرزندی به نام اسحاق (علیه السلام) شد که او نیز از پیامبران بود.

القاب حضرت اسماعیل

برخی مفسران، لقب «صادق الوعد» را که در قرآن آمده، متعلق به ایشان می‌دانند:

Ra bracket.png وَ اذْکُرْ فِی الْکِتابِ إِسْماعیلَ إِنَّهُ کانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَ کانَ رَسُولاً نَبِیًّا [مریم–54] La bracket.png؛ و در این کتاب اسماعیل را یاد کن. وعده‌های او همواره راست بوده و فرستاده‌‏ای پیامبر بود.

گفته شده است حضرت‌شان با مردی وعده گذاشت که در جایی منتظرش بماند. آن مرد فراموش کرد، اما اسماعیل (علیه السلام) سه روز[۸] و یا یک‌سال[۹] در آن‌جا ماند تا آن شخص برگشت.

هم‌چنین گفته شد، از آن‌جا که اسماعیل (علیه السلام) به وعده‌‌ای که به پدر - مبنی بر صبر هنگام ذبح - داده بود وفا کرد، به صادق الوعد ملقب شد[۱۰].

البته برخی معتقدند که اسماعیل (علیه السلام) پیش از پدرش ابراهیم (علیه السلام) از دنیا رفت. و «صادق الوعد»، توصیفی برای اسماعیل بن حزقیل است که به سوی قومش مبعوث شد[۱۱].

لقب دیگر ایشان «ذبیح الله» است که در روایات منقول از [[محمد بن عبد‌الله (خاتم الانبیا) |پیامبر اسلام (صلی الله علیه)]] و اهل‌‌بیت (علیه السلام) بیان شده است که این لقب به ایشان تعلّق دارد[۱۲].

روایتی مشهور از پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه) وجود دارد که در آن، حضرتشان خود را پسر دو قربانی خواند و به این موضوع، افتخار کرد: «أنا ابن الذبیحین»؛ [۱۳] من فرزند دو قربانی هستم[۱۴].

با توجه به این‌که پیامبر اسلام (صلی الله علیه) از نسل اسماعیل (علیه السلام) بود، نه اسحاق (علیه السلام) که از نیاکان بنی‌اسرائیل است، بی‌گمان قربانی نخست، اسماعیل (علیه السلام)، [۱۵] و قربانی دوم، عبدالله پدر گرامی پیامبر است که به جای وی 100 شتر قربانی شد.

در دعایی منقول از پیامبر اسلام (صلی الله علیه) و امام علی (علیه السلام)، خداوند این‌گونه مورد خطاب قرار گرفته است: «یا من فدی اسماعیل من الذبح[۱۶]»؛ ای خدایی که اسماعیل را از قربانی‌شدن نجات بخشیدی.

امام علی[۱۷]، جعفر بن محمد (صادق‌) [۱۸] و امام رضا (علیه السلام)[۱۹] در پاسخ به این‌که ذبیح کیست، اسماعیل (علیه السلام) را نام برده‌اند.

این‌ها و دلایل و شواهد دیگر که در جای خود بیان شده‌اند، بیان‌گر آن است که ذبیح الله اسماعیل است[۲۰].

ویژگی‌های اخلاقی حضرت اسماعیل

در قرآن کریم ویژگی‌هایی برای اسماعیل (علیه السلام) بیان شده است[۲۱] که برخی از آنها عبارت‌اند از:

بردباری: «ما او [ابراهیم‏] را به نوجوانی بردبار و صبور بشارت دادیم[۲۲]».

در قرآن کریم، ویژگی و خُلق «حلم»، تنها برای خدا[۲۳]، ابراهیم(علیه السلام)[۲۴] و اسماعیل(علیه السلام) و شعیب(علیه السلام) [۲۵]، به کار رفته است.

گفتنی است؛ همراه شدن دو‌ ویژگی حلم با جوانی در اسماعیل(علیه السلام) از امتیازات برجسته ایشان است؛ زیرا این دو معمولاً با هم جمع نمی‌شوند[۲۶].

صبر و شکیبایی: قرآن کریم، از پیامبرانی - که اسماعیل (علیه السلام) در میان آنها بود - نام برده و آنان را با ویژگی صبر و شکیبایی می‌ستاید: «و اسماعیل و ادریس و ذا الکفل را (به یاد‌آور) که همه از صابران بودند[۲۷]».

به گفته برخی از مفسران، مراد این آیه از صبر اسماعیل، استقامت ایشان در ساختن خانه کعبه، آن هم در سرزمینی بایر و غیر حاصل‌خیز است[۲۸].

برخوردار از رحمت خاص الهی: خدا در مورد پیامبرانی که در بند گذشته به آنها اشاره شد، بیان می‌فرماید: «و ما آنان‌را در رحمت(خاصه) خود وارد ساختیم [۲۹]».

نیکی و نیکوکاری: قرآن کریم آن‌حضرت را همراه با بعضی پیامبران دیگر، از نیکان می‌شمارد: «و اسماعیل و الیَسع و ذوالکِفل را یاد کن که همه از نیکانند[۳۰]».

راهنمایی کننده به نماز و زکات: Ra bracket.png وَ کانَ یَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَ الزَّکاةِ ...وَ کانَ یَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَ الزَّکاةِ ... [مریم–55] La bracket.png؛ او همواره خانواده‌اش را به نماز و زکات فرمان می‌داد.

الگوی هدایت: خداوند در قرآن کریم به پیامبر اسلام(صلی الله علیه)‌ توصیه می‌فرماید تا از افراد هدایت‌شده‌ای مانند اسماعیل (علیه السلام) الگو بگیرد: «و اسماعیل، یَسَع، یونس، لوط و ... اینان کسانی هستند که خدا هدایتشان کرده، پس به هدایت آنان اقتدا‌ کن[۳۱]».

خانواده و فرزندان حضرت اسماعیل

‏حضرت اسماعیل (علیه السلام) دارای همسران و فرزندانی بود که پیامبری از طریق آنان ادامه یافت.

همسر اول ایشان، زنی از قبیله «جرهم» به نام «جداء» دختر سعد بود که بعدها اسماعیل (علیه السلام) به دستور پدرش او را طلاق داد[۳۲]. ایشان زن دیگری از همین قبیله را به همسری برگزید و از وی صاحب چندین فرزند شد[۳۳]. در مورد نام همسر بعدی او گزارش‌های متفاوتی وجود دارد:

«سیده»[۳۴] و یا «رعله» دختر مضاض بن عمرو[۳۵]، «ام‌سلمی»[۳۶] و یا «حتفاء» دختر حارث بن مضاض.

درباره تعداد و نام فرزندان اسماعیل (علیه السلام) نیز اختلافاتی وجود دارد. اسماعیل (علیه السلام) صاحب دوازده پسر به نام‌های قیدار، نابت، ادبیل، مبشام، مسمع، دوما، مسا، حداد، تیما، یطور، نافس و قیدما شد. این نام‌ها چون از لغت عبرانی نقل شده است، در حروف و حرکات تلفظ اختلاف پیدا می‌کند؛[۳۷] لذا این نام‌ها در برخی از کتاب‌های دیگر با کمی تغییر بیان شده است[۳۸].

اما در مورد دختران آن‌حضرت از امام صادق (علیه السلام) نقل شده است که در حجر (اسماعیل)، نزدیک رکن سوم(غربی) تنی چند از دختران اسماعیل دفن شده‌اند. [۳۹] هم‌چنین اسماعیل یکی از دخترانش را به عقد پسر عمویش عیص بن اسحاق درآورد[۴۰]. اما منبعی نیافتیم که به صورت دقیق به نام و تعداد دقیق تمام دختران آن‌حضرت اشاره‌ کرده باشد.

از جمله کسانی که بعدها از دودمان اسماعیل (علیه السلام) به پیامبری رسیدند، می‌توان به قیدار نبی (علیه السلام)[۴۱]، شعیب نبی (علیه السلام)[۴۲] و پیامبر اسلام(صلی الله علیه)[۴۳] اشاره کرد.

نبوت و کتاب آسمانی حضرت اسماعیل

قرآن کریم در چندین آیه، اسماعیل را پیامبری الهی دانسته، اما در هیچ‌‌کدام به وجود کتابی آسمانی برای آن‌حضرت اشاره نشده و در منابع تاریخی، تفسیری و روایی هم مطلبی در این زمینه نیافتیم؛ لذا باید گفت اسماعیل(علیه السلام) مروج دین و آیین توحیدی پدرش ابراهیم(علیه السلام) در مقابل‌ شرک‌ و بت‌پرستی‌ بود. او رسالت‌ داشت‌ تا به‌ هدایت‌ جرهمیان‌ و قبایل‌ یمانی‌ و [۴۴]عمالیق‌ [۴۵] بپردازد[۴۶]؛ لذا در میان‌ ایشان‌ به‌ ادای‌ رسالت الهی‌ پرداخت‌ و آنان‌ را به‌ نماز و زکات فراخواند و از پرستش‌ بت‌ها‌ بر حذر داشت.

شغل حضرت اسماعیل

با توجه به دوران زندگی اسماعیل (علیه السلام) و با توجه به وضعیت آب و هوایی منطقه مکه، به نظر می‌رسد که شغل اصلی بیشتر مردم آن دیار از جمله اسماعیل (علیه السلام) دامداری بود.

این مطلب را می‌توان از دیدار ابراهیم (علیه السلام) با همسر اسماعیل (علیه السلام) دریافت، آن‌جا که حال شوهرش اسماعیل (علیه السلام) و مادر شوهرش هاجر (سلام الله علیها) را از او جویا شد و پاسخ شنید که آنان دنبال گله هستند[۴۷].

کرامات و معجزات حضرت اسماعیل

برخی از کرامات و معجزاتی را که می‌توان برای اسماعیل (علیه السلام) بیان کرد عبارت‌اند از:

  • در ابتدای کودکی آب زمزم از زیر پای ایشان در مسجدالحرام جاری شد که بعدها تبدیل به چاه زمزم شد. بر این مطلب هم در روایات[۴۸]، و هم در منابع تاریخی[۴۹] تصریح شده است[۵۰].
  • هنگامی که ابراهیم (علیه السلام) بدو گفت: پسرم، در خواب دیدم که ترا قربان کردم. اسماعیل (علیه السلام) گفت: پدر آنچه فرمان یافته‌ای انجام ده که ان‌شاء اللَّه مرا از صابران خواهی یافت، کاردی که در دستان ابراهیم (علیه السلام) بود کُند شده و گلوی فرزندش را نبرید[۵۱].

وفات و آرامگاه حضرت اسماعیل

گزارش شده است که حضرت اسماعیل (علیه السلام) در سن 130 سالگی[۵۲] و یا 137 سالگی[۵۳] و در حدود دو هزار و شش‌صد و هشتاد و شش سال قبل از هجرت از دنیا رحلت نمود[۵۴].

روایات و گزارش‌های تاریخی اتفاق نظر دارند که حضرتشان در منطقه‌ای در کنار کعبه و زیر ناودان آن دفن شدند که امروزه منسوب به نام ایشان بوده و به «حجر اسماعیل» شناخته می‌شود‏[۵۵]. از امام صادق (علیه السلام) نقل شده است که منطقه «حِجْر(اسماعیل)»، هم محل زندگی این پیامبر الهی و هم‌ محل دفن او و مادرش(هاجر) بوده است[۵۶].

پانویس

  1. ابن حزم اندلسی، علی‌ بن ‌احمد، جمهرة أنساب العرب‏، تحقیق، لجنة من العلماء، ص 7، بیروت، دار الکتب العلمیه، چاپ اول، 1403ق، 1983م؛ ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایه، ج ‌1، ص 193، بیروت، دار الفکر، 1407ق
  2. ابن هشام‏، عبدالملک، السیرة النبویة، تحقیق، السقا، مصطفی و الأبیاری، ابراهیم و شلبی، عبدالحفیظ، ج ‌1، ص ‌6، بیروت، دار المعرفه، بی‌تا؛ یعقوبی، احمد بن أبی یعقوب، تاریخ یعقوبی‏، ج ‌1، ص ‌25، بیروت، دار صادر، بی‌تا
  3. انبیاء، 68 ـ 71؛ طباطبائی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج 7، ص 230، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، 1417ق
  4. «نام همسران و فرزندان حضرت ابراهیم (علیه السلام)»، 34622؛ «زندگی هاجر براساس قرآن و تورات»، 57142؛ «چشمه آب زمزم»، 49056؛ «فلسفه طواف و پیشینه اعمال حج و عمره»، 37787
  5. تاریخ یعقوبی‏، ج ‌1، ص ‌25
  6. بر اساس برخی گزارش‌ها ایشان در آن زمان، 86 ساله بودند. ر. ک: تاریخ یعقوبی‏، ج ‌1، ص ‌25
  7. «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکبَرِ إِسْمَاعِیلَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبِّی لَسَمِیعُ الدُّعَاءِ». ابراهیم، 39
  8. مسعودی، علی بن حسین، اثبات الوصیة للإمام علی بن أبی‌طالب، ص 45، قم، انصاریان، چاپ سوم، 1384ش
  9. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر و آخوندی، محمد، ج 2، ص 105، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، 1407ق
  10. قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ج 16، ص 101، قاهر، دار الکتب المصریة، چاپ دوم، 1384ق
  11. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تحقیق، مقدمه، بلاغی، محمد جواد، ج ‏6، ص 800، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، 1372ش؛ ر. ک: «مقصود از اسماعیل در سوره مریم»، 21362
  12. شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه‏، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، ج 2، ص 230، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، 1413ق؛ طوسی، محمد بن حسن، امالی، ص 338، قم، دار الثقافه، چاپ اول، 1414ق
  13. محمد بن محمد، تاریخنامه طبری، تحقیق، روشن، محمد، ج 1، ص 169؛ ج 3، ص 19، تهران، سروش، چاپ دوم، 1378ش؛ صالحی شامی، ‏ محمد بن یوسف، سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خیر العباد، تحقیق، عبدالموجود، عادل احمد و معوض، علی محمد، ج 1، ص 302، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، 1414ق، 1993م
  14. قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، محقق، مصحح، موسوی جزائری، سید طیب، ‏ ج 2، ص 226، قم، دار الکتاب، چاپ سوم، 1404ق؛ ‏من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 368؛ امالی، ص 457
  15. شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، مقدمه، تهرانی، شیخ آقابزرگ، تحقیق، قصیرعاملی، احمد، ج 8، ص 518، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا
  16. ابن طاووس، علی بن موسی‏، مهج الدعوات و منهج العبادات‏، محقق، مصحح، کرمانی، ابوطالب و محرر، محمد حسن‏، ص 156، قم، دار الذخائر، چاپ اول، 1411ق
  17. شیخ طوسی، امالی، ص 338
  18. شیخ صدوق، معانی الاخبار، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، ص 391، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، 1403ق
  19. شیخ صدوق، ‏خصال، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، ج 1، ص 56، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، 1362ش
  20. «ذبیح اسماعیل یا اسحاق»، 26862؛ «بررسی روایات مربوط به ذبیح بودن اسحاق(علیه السلام)»، 95812
  21. «فضیلت حضرت اسماعیل در قرآن»، 21569
  22. «فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلیمٍ». صافّات، 101
  23. بقره، 225، 235، 263، ...
  24. «إِنَّ إِبْراهیمَ لَأَوَّاهٌ حَلیمٌ»، توبه، 114
  25. سوره هود، آیه 87
  26. آلوسی، سید محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، تحقیق، علی عبدالباری، عطیة، ج 12، ص 122، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، 1415ق
  27. «وَ إِسْماعیلَ وَ إِدْریسَ وَ ذَا الْکِفْلِ کُلٌّ مِنَ الصَّابِرینَ». انبیاء، 85
  28. مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج ‌7، ص ‌94
  29. «وَ أَدْخَلْناهُمْ فی‏ رَحْمَتِنا ...». انبیاء، ‌86
  30. «وَ اذْکُرْ إِسْماعیلَ وَ الْیَسَعَ وَ ذَا الْکِفْلِ وَ کُلٌّ مِنَ الْأَخْیار». ص، 48
  31. «و اِسمعیلَ و الیَسَعَ و یونُسَ و لوطًا ... اُولئِکَ الَّذینَ هَدَی اللّهُ فَبِهُدهُمُ اقتَدِهُ». انعام، 86 ‌ـ ‌90
  32. طبری‏، محمد بن جریر، تاریخ طبری، تحقیق، ابراهیم، محمد أبوالفضل، ج 1، ص 314، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، 1387ق، 1967م
  33. تاریخ یعقوبی‏، ج ‌1، ص ‌27
  34. تاریخ طبری، ج ‏1، ص 314
  35. ابن سعد کاتب واقدی، محمد بن سعد‏، الطبقات الکبری‏، تحقیق: عطا، محمد عبدالقادر، ج 1، ص 43، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، 1410ق
  36. منهاج سراج، طبقات ناصری تاریخ ایران و اسلام، تحقیق عبدالحی حبیبی، ج 1، ص 47، تهران، دنیای کتاب، چاپ اول، 1363ش
  37. تاریخ یعقوبی‏، ج ‌1، ص 222
  38. الکامل فی التاریخ، ج 1، ص 125
  39. کافی، ج 4، ص 210. «قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع دُفِنَ فِی الْحِجْرِ مِمَّا یَلِی الرُّکْنَ الثَّالِثَ عَذَارَی بَنَاتِ إِسْمَاعِیلَ»
  40. تاریخ طبری، ج ‏1، ص 314
  41. «زندگی‌نامه قیدار نبی»، 40712
  42. دینوری‏، احمد بن داود، الأخبار الطوال‏، تحقیق، عامر، عبدالمنعم، ص 9، قم، منشورات الرضی، 1368ش
  43. ابن أثیر، علی بن محمد، أسد الغابة فی معرفة الصحابة، ج 1، ص 20، بیروت، دار الفکر، 1409ق، 1989م؛ السیرة النبویة، تحقیق، السقا، مصطفی و الأبیاری، ابراهیم و شلبی، عبدالحفیظ، ج ‌1، ص 1 و 2
  44. بغوی، حسین بن مسعود، معالم التنزیل فی تفسیر القرآن، تحقیق، المهدی‏، عبدالرزاق، ج 3، ص 237 و 238، بیروت، داراحیاء التراث العربی، چاپ اول، 1420ق
  45. «قوم عمالقه، خشونت در کتاب مقدس»، 32973
  46. الکامل فی التاریخ، ج 1، ص 125
  47. مسعودی‏، أبوالحسن علی بن الحسین، مروج الذهب‏ و معادن الجوهر، تحقیق، داغر، اسعد، ج 2، ص 20، قم، دار الهجرة، چاپ دوم، ‏‏1409ق
  48. کافی، ج 4، ص 202؛ صدوق، محمد بن علی، علل الشرائع‏، ج 2، ص 432، قم، ‏ کتاب فروشی داوری، چاپ اول، 1385ش، 1966م
  49. تاریخ طبری(تاریخ الأمم و الملوک)، ج 1، ص 252؛ تاریخ یعقوبی‏، ج ‌1، ص ‌25
  50. «چشمه آب زمزم»، 49056
  51. صافات، 102؛ «حکمت جایگزینی گوسفند به جای حضرت اسماعیل»، 10414؛ «فلسفه وحی در خواب به حضرت ابراهیم(علیه السلام) برای ذبح اسماعیل(علیه السلام)»، 53102
  52. قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع: «تُوُفِّیَ إِسْمَاعِیلُ بَعْدَهُ وَ هُوَ ابْنُ ثَلَاثِینَ وَ مِائَةِ سَنَةٍ فَدُفِنَ فِی الْحِجْرِ مَعَ أُمِّه» ‏؛ علل الشرائع، ص 38؛ ابن خلدون‏، عبدالرحمن بن محمد، دیوان المبتدأ و الخبر فی تاریخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوی الشأن الأکبر (تاریخ ابن خلدون)‏، تحقیق، شحادة، خلیل، ج 2، ص 396، بیروت، دار الفکر، چاپ دوم، 1408ق، 1988م
  53. البدایة و النهایة، ج 1، ص 193
  54. ابن عاشور، محمد بن طاهر، التحریر و التنویر، ج 4، ص 316، بیروت، مؤسسه التاریخ‏، چاپ اول‏، بی‌تا
  55. الطبقات الکبری، ج ‏1، ص 44
  56. عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع: «قَالَ الْحِجْرُ بَیْتُ إِسْمَاعِیلَ وَ فِیهِ قَبْرُ هَاجَرَ وَ قَبْرُ إِسْمَاعِیلَ». کافی، ج 4، ص 210