بو مدین هواری

از ویکی‌وحدت
(تغییرمسیر از بو مِدیَن هواری)
بو مدین، هواری
بو مدین هواری.jpg
نام کاملبو مِدیَن، هواری
نام‌های دیگرمحمد بن ابراهیم بوخروبه
اطلاعات شخصی
سال تولد۱۹۳۲ م، ۱۳۱۰ ش‌، ۱۳۵۰ ق
محل تولدهیلیوبولیس، استان قالمه، الجزائر
سال درگذشت۱۹۷۸ م، ۱۳۵۶ ش‌، ۱۳۹۷ ق
دیناسلام، اهل سنت
فعالیت‌ها
  • رئیس‌جمهور الجزایر
  • وزیر دفاع الجزایر
  • معاون رئیس‌جمهور

بومِدیَن‌ هُواری‌ نام‌ مستعار محمدبن‌ابراهیم‌ بوخاروبه‌ از سرکردگان‌ انقلاب‌ الجزایر و رئیس‌جمهور این‌ کشور در 1344ـ 1357 ش‌/ 1965ـ 1978 است. او داری سوابقی نظیر وزیر دفاع و معاون رئیس‌جمهور نیز می‌باشد.

تولد و تحصیل

در 1304ش‌ در روستایی‌ نزدیک‌ غُویلما از توابع‌ قُسنطینَه‌ (قُسْطَنطینَه‌) در الجزایر متولد شد.[۱]. نخستین‌ مرحله‌ از تحصیلات‌ خود را در مدارس‌ قرآنی‌ و مدرسه ‌ فرانسوی‌ در قسنطینه‌ به‌ پایان‌ رساند. پس‌ از آن‌، به‌ زادگاهش‌ بازگشت‌ و به‌ آموزگاری‌ پرداخت‌.

فعالیت‌های مبارزاتی

بوخاروبه‌ همانند بسیاری‌ از مردم‌ الجزایر با اعتقادات‌ ملی‌گرایانه‌ به‌ پیکار با استعمار فرانسه‌ روی‌ آورد. مبارزات‌ او با شرکت‌ در «شورش‌ سِطیف‌» در 1324ش‌/ 1945 و جنگ‌ استقلال‌ الجزایر (1333ـ1341ش‌/ 1954ـ 1962) به‌ اوج‌ خود رسید. در 1324ش‌/1945 به‌ «حزب‌ خلق‌ الجزایر» به‌ رهبری‌ مِصالی‌ الحاج‌ پیوست‌. در 1331ش‌/ 1952 برای‌ گریز از خدمت‌ در ارتش‌ فرانسه‌ میهن‌ خود را به‌ قصد قاهره‌ ترک‌ کرد[۲]. وی‌ در دانشگاه‌ الازهر مصر و زیتونه ‌ تونس‌ به‌ تحصیل‌ علوم‌ دینی‌ پرداخت‌[۳] و در 1334ش‌/1955 پنهانی‌ به‌ الجزایر بازگشت‌ و همراه‌ با مجاهدان‌ ارتش‌ آزادی‌بخش‌ الجزایر در ناحیه ‌ اورانیه‌ (غرب‌ الجزایر) به‌ مبارزه ‌ مسلحانه‌ با استعمارگران‌ فرانسوی‌ پرداخت‌. از آن‌ پس‌، به‌ «هواری‌ بومدین‌» ملقب‌ شد. از 1336ش‌/ 1957 بومدین‌ بتدریج‌ سلسله‌ مراتب‌ ارتش‌ آزادی‌بخش‌ را طی‌ کرد و در 1339ش‌/1960 به‌ ریاست‌ ستاد مشترک‌ ارتش‌ آزادی‌بخش‌ رسید[۴].

بو مِدیَن پس از استقلال الجزایر

پس‌از استقلال‌الجزایر در 1341ش‌/ 1962، بومدین‌ از احمدبن‌ بلاّ برای‌ تشکیل‌ حکومت‌ حمایت‌ کرد[۵]. در نخستین‌ حکومت‌ الجزایر مستقل‌، به‌ ریاست‌ بن‌بلا، بومدین‌ به‌ سمت‌های‌ وزیر دفاع‌ و فرمانده‌ کل‌ قوا، رئیس‌ شورای‌ انقلاب‌ میهنی‌ و معاون‌ اول‌ رئیس‌ جمهور منصوب‌ شد[۶].در 29 خرداد 1344/ 19 ژوئن‌ 1965، سرهنگ‌ بومدین‌ با کودتای‌ نظامی‌ بن‌بلا را برکنار کرد. پس‌ از کودتا، شورای‌ انقلاب‌، مرکب‌ از شخصیت‌های‌ نظامی‌ و به‌ ریاست‌ سرهنگ‌ بومدین‌، زمام‌ اختیار را به‌ دست‌ گرفت‌[۷]. در جریان‌ کودتا بومدین‌ یاران‌ بن‌بلا را از مناصب‌ مهم‌ مملکتی‌ کنار نهاد. در واقع‌ کودتا حاصل‌ کنشهای‌ سیاسی‌ بود که‌ با برکناری‌ وزیر کشور احمد مِدِغْری‌، از حامیان‌ بومدین‌، آغاز شد، و موفقیت‌ آن‌ در نتیجه ‌ سیاست‌های‌ مستبدانه ‌ بن‌بلا بود که‌ سبب‌ شد حمایت‌ بسیاری‌ از سیاستمداران‌ و وزرای‌ الجزایر را از دست‌ بدهد[۸].

تشکیل حکومت

بومدین‌ در 19 تیر 1344/ 10 ژوئیه ‌ 1965، حکومتی‌ مرکب‌ از بیست‌نفر تشکیل‌ داد که‌ در آن‌ مقام‌ نخست‌وزیری‌، وزارت‌ دفاع‌ و ریاست‌ شورای‌ انقلاب‌ را خود در اختیار داشت‌. اهداف‌ حکومت‌ جدید عبارت‌ بود از استقرار مجدد اصول‌ انقلاب‌؛ ترمیم‌ و جبران‌ مفاسد و ضایعات‌ ناشی‌ از استبداد فردی‌ بن‌بلا؛ پایان‌دادن‌ به‌ اختلافات‌ داخلی‌؛ ایجاد جامعه ‌ سوسیالیستی‌ واقعی‌ مبتنی‌ بر اقتصاد سالم‌؛ استمرار سیاست‌ خارجی‌ عدم‌ تعهد؛ و پشتیبانی‌ از جنبش‌های‌ آزادی‌بخش‌ و استقلال‌طلب‌[۹].

کودتا علیه بو مدین و نتایج آن

با روی‌ کار آمدن‌ بومدین‌ نفوذ و حضور مقتدرانه ‌ نظامیان‌ در کلیه ‌ بخش‌ها و در ساختار کشور توسعه‌ یافت‌[۱۰]. اما کودتای‌ نافرجام‌ سرهنگ‌ طاهرزُبَیری‌ در 1346ش‌/1967، بومدین‌ را برآن‌ داشت‌ که‌ به‌ جای‌ وابستگی‌ به‌ حمایت‌ نظامیان‌، به‌ ائتلاف‌ متخصصانِ با سابقه ‌ اداری‌ و مشاوران‌ نظامیِ متخصص‌ متکی‌ باشد[۱۱]. پس‌ از شکست‌ کودتای‌ زبیری‌، برخوردهای‌ جناحی‌ در الجزایر فروکش‌ کرد، امنیت‌ داخلی‌ برقرار شد و از آن‌ پس‌ هیچگونه‌ مخالفت‌ فعالی‌ با حکومت‌ بروز نکرد[۱۲] [۱۳] [۱۴].

موفقیت‌های حکومت بو مدین

در سال‌های‌ 1347ـ1350 ش‌/ 1968ـ1971، تشکیلات‌ حکومتی‌ شکل‌ گرفت‌ و اقتصاد دولتی‌ توسعه‌ یافت‌. بومدین‌ الگوی‌ تعاونیهای‌ دولتی‌ و سرمایه‌گذاری‌ دولتی‌ را معمول‌ کرد. اوج‌ این‌ مرحله‌، کامیابی‌ او در ملی‌کردن‌ صنایع‌ نفت‌ و گاز در 1350 ش‌/ 1971 بود[۱۵]، دولت‌ الجزایر با هدف‌ سوسیالیستی‌ کردن‌ کشور، تقریباً همه سرمایه‌گذاری های‌ اقتصادی‌ را به‌ دست‌ گرفت‌. باور مسلّم‌ بومدین‌ این‌ بود که‌ فقط‌ با نظام‌ تصمیم‌گیری‌ منسجم‌ و متمرکز می‌توان‌ بر آثار نامطلوب‌ اقتصادی‌ ناشی‌ از هشت‌سال‌ جنگ‌ استقلال‌ و ستیزه‌های‌ دامنه‌دار جناحی‌ غلبه‌ کرد[۱۶][۱۷] بومدین‌ برای‌ توسعه ‌ کشور، بر تغییر زیربنای‌ مادی‌ جامعه‌ از طریق‌ رشد سریع‌ صنعتی‌ تأکید داشت‌[۱۸]. سیاست‌ «تجهیز صنایع‌» در قالب‌ یک‌ طرح‌ و برنامه ‌ سه‌ساله ‌ مقدماتی‌ و دو برنامه ‌ چهارساله ‌ توسعه‌ (مجموعاً از 1346ش‌/1967 تا 1356ش‌/1974) دنبال‌ شد[۱۹][۲۰] [۲۱].

آثار سوء سیاست‌های اقتصادی بومدین

راهبردهای‌ اقتصادی‌ بومدین‌ در درازمدت‌ آن‌ گونه‌ که‌ او انتظار داشت‌ موفق‌ نبود. تا اواسط‌ دهه ‌ هفتاد میلادی‌، دخالت‌ وسیع‌ دولت‌ سبب‌ بی‌کفایتی‌ بخش‌ عمومی‌ شد و دیون‌ خارجی‌ کشور نیز به‌ وخامت‌ اوضاع‌ افزود[۲۲] [۲۳] [۲۴].

سیاست خارجی حکومت بو مدین

در سیاست‌ خارجی‌، پس‌ از مرگ‌ جمال‌ * عبدالناصر (1349ش‌/1970)، بتدریج‌ نفوذ بومدین‌ در دنیای‌ عرب‌ و جهان‌ سوم‌ بیشتر شد و الجزایر، با گذشته ‌ انقلابی‌ و سیاست‌ خارجی‌ فعال‌ خود، یکی‌ از چند کشور برجسته ‌ جهان‌ سوم‌ به‌ شمار می‌رفت‌[۲۵].

اساسی‌ترین‌ تغییر در سیاست‌ خارجی‌ این‌ کشور، پس‌ از سقوط‌ بن‌بلا، حمایت‌ از پان‌عربیسم‌ * (اتحاد عرب‌) بود. در راستای‌ این‌ سیاست‌، در پی‌جنگ‌ اعراب‌ و اسرائیل‌ در 1346ش‌/1967، الجزایر به‌ کشورهای‌ «جبهه ‌ امتناع‌ *» (جبهه ‌الرفض‌) پیوست‌ و با هرگونه‌ مذاکره‌ای‌ برای‌ صلح‌ با اسرائیل‌ مخالفت‌ کرد.

بومدین‌ از سازمان‌ آزادی‌بخش‌ فلسطین‌ نیز حمایت‌ می‌کرد.

در جنگ‌ رمضان‌ (مهر 1352/اکتبر 1973) میان‌ اعراب‌ و اسرائیل‌، الجزایر در جبهه ‌ دیپلماتیک‌ فعال‌ بود (اسعدی‌، ج‌1، ص‌170). بومدین‌ کشورهای‌ آفریقایی‌ را به‌ قطع‌ روابط‌ با اسرائیل‌ تشویق‌ می‌کرد تا از این‌ طریق‌ اسرائیل‌ را در انزوایی‌ سیاسی‌ قرار دهد[۲۶].

در آذر 1356/دسامبر 1977، الجزایر با امضای‌ اعلامیه ‌ طرابلس‌، تلاش‌های‌ مصر برای‌ مذاکره‌ با اسرائیل‌ را محکوم‌ و روابط‌ سیاسی‌ خود را با مصر قطع‌ کرد[۲۷].

بومدین‌ الجزایر را به‌ سمت‌ اتخاذ سیاست‌ بیطرفی‌ * در روابط‌ بین‌الملل‌ سوق‌ داد، در حالی‌ که‌ به‌ اتفاق‌نظر درباره ‌ مسائل‌ مورد علاقه ‌ کشورهای‌ جهان‌ سوم‌ نیز متعهد بود[۲۸].

الجزایر در دهه ‌ هفتاد میلادی‌، با داشتن‌ هیئتهای‌ دیپلماتیک‌ قوی‌، یکی‌ از بانیان‌ «گروه‌ 77» و مشوّق‌ طرح‌ «نظام‌ نوین‌ اقتصاد بین‌الملل‌» در چارچوب‌ سازمان‌ ملل‌ متحد شناخته‌ می‌شد[۲۹] [۳۰][۳۱].

در اجلاس‌های‌ سران‌ سازمان‌ وحدت‌ آفریقا و چهارمین‌ نشست‌ سران‌ جنبش‌ عدم‌ تعهد (1352 ش‌/ 1973 در الجزایر)، بومدین‌ در ایجاد هماهنگی‌ میان‌ کشورهای‌ عربی‌ ـ آفریقایی‌ نقش‌ مهمی‌ داشت‌[۳۲] و در 1356 ش‌/ 1977 به‌ ریاست‌ جنبش‌ غیرمتعهّدها انتخاب‌ شد[۳۳].

تنش آمیزترین مساله سیاست خارجی دولت بومدین

تنش‌آمیزترین‌ مسئله‌ در سیاست‌ خارجی‌ دولت‌ بومدین‌ مسئله ‌ صحرای‌ غربی‌ بود. حمایت‌های‌ مادی‌ و معنوی‌ الجزایر از پولیساریو *، سبب‌ تیرگی‌ روابط‌ این‌ کشور با مراکش‌ و موریتانی‌ شد. در 1354ش‌/1976، الجزایر «جمهوری‌ دموکراتیک‌ عربی‌ صحرا» را به‌ رسمیت‌ شناخت‌ و مراکش‌ و موریتانی‌ روابط‌ سیاسی‌ خود را با الجزایر قطع‌ کردند[۳۴][۳۵].

همچنین‌ در دوران‌ حکومت‌ بومدین‌ و با میانجی‌گری‌ و ابتکار او، قرارداد الجزایر (در 15 اسفند 1353) برای‌ رفع‌ اختلافات‌ میان‌ ایران‌ و عراق‌، بین‌ دو کشور به‌ امضا رسید[۳۶].

هویت عربی در دولت بو مدین

در دوران‌ زمامداری‌ بومدین‌ بازگشت‌ به‌ هویّت‌ عربی‌ در الجزایر قوت‌ گرفت‌ و جناح‌ فرانکفونی‌ (فرانسه‌ زبان‌) نتوانست‌ بر هیئت‌ حاکمه‌ تسلط‌ پیدا کند[۳۷]. برخلاف‌ بن‌بلا بومدین‌ با وجود خط‌ مشی‌ سکولار به‌ میراث‌ عربی‌ ـ اسلامی‌ به‌ طور اصولی‌ احترام‌ می‌گذاشت‌ و اسلام‌ را طریقتی‌ روحانی‌ و دارای‌ برنامه ‌ اجتماعی‌ سیاسی‌ می‌دانست‌ که‌ در مبارزه‌ برای‌ آزادی‌ انسان‌ از مذاهب‌ دیگر پیشروتر است‌.

او خود را یک‌ سوسیالیست‌ مسلمان‌ می‌نامید[۳۸]. بومدین‌ «سیاست‌ عربی‌کردن‌» الجزایر را به‌ طور جدی‌ دنبال‌ می‌کرد و به‌ این‌ منظور «وزارت‌ تعلیمات‌ اصلی‌ و امور مذهبی‌» را در 1349ش‌/1970 تأسیس‌ کرد. اجرای‌ این‌ سیاست‌، فضای‌ مساعدی‌ برای‌ علمای‌ دینی‌ جهت‌ تبلیغ‌ و ترویج‌ آموزشهای‌ اسلامی‌ در سراسر الجزایر فراهم‌ آورد[۳۹].در 1355 ش‌/ 1976، «منشور ملی‌» پس‌ از انتشار و همه‌پرسی‌ تصویب‌ شد. این‌ منشور تأکیدی‌ بود بر تعهد فسخ‌ناپذیر و غیرقابل‌ بازگشت‌ الجزایر به‌ سوسیالیسم‌، و در آن‌ نقش‌ مسلط‌ جبهه ‌ آزادی‌بخش‌ ملی‌ دوباره‌ احیا شد. در آبان‌/نوامبر همان‌ سال‌، اصول‌ مندرج‌ در منشور ملی‌، به‌ عنوان‌ قانون‌ اساسی‌ جدید، در همه‌پرسی‌ از تصویب‌ عمومی‌ گذشت‌. قانون‌ اساسی‌ جدید، اسلام‌ را دین‌ رسمی‌، شکل‌ حکومت‌ را جمهوری‌ و الگوی‌ اقتصاد را سوسیالیستی‌ اعلام‌ کرد. در آذر/دسامبر همان‌ سال‌ نیز بومدین‌ در انتخابات‌ ریاست‌ جمهوری‌ الجزایر، با کسب‌ 99% آرا، برگزیده‌ شد[۴۰][۴۱]).

وفات

بومدین‌ در 6 دی‌ 1357/27 دسامبر 1978، به‌ بیماری‌ سرطان‌ خون‌ درگذشت‌[۴۲].

منابع‌

مرتضی‌ اسعدی‌، جهان‌ اسلام‌، تهران‌ 1366ـ1369 ش‌؛

ایران‌. وزارت‌ امور خارجه‌، روابط‌ خارجی‌ ایران‌ در سال‌ 1353، تهران‌ [1354 ش‌]؛

تاریخ‌ معاصر کشورهای‌ عربی‌، نوشته ‌ د. ر. فوبلیکوف‌... [و دیگران‌]، ترجمه ‌ محمد حسین‌ روحانی‌، تهران‌ 1367 ش‌؛

حمید راسخ‌، «نظامیان‌ در بحران‌ دهه ‌ 90 الجزایر»، مجله‌ سیاست‌ خارجی‌، سال‌11، ش‌4 (زمستان‌ 1376)؛

محمود سریع‌القلم‌، نظام‌ بین‌الملل‌ و مساله‌ صحرای‌غربی‌، تهران‌ 1374ش‌؛

احمد عکاش‌، سرمایه‌های‌ خارجی‌، آزادی‌ اقتصادی‌، تجربه ‌ الجزایر، ترجمه ‌ مسعود محمدی‌، تهران‌ 1363 ش‌؛

کارل‌ فارسون‌، سرمایه‌داری‌ دولتی‌ در الجزایر: بررسی‌ تحولات‌ اقتصادی‌، اجتماعی‌ و سیاسی‌ الجزایر قبل‌ و پس‌ از استقلال‌، ترجمه ‌ پیروزالف‌، تهران‌ 1358 ش‌؛

جاوید قربان‌ اوغلی‌، «جمعیت‌ العلما و نقش‌ آن‌ در احیای‌ هویت‌ اسلامی‌ الجزایر»، مطالعات‌ آفریقا، سال‌1، ش‌ 2 (زمستان‌ 1373)؛

آنتونیو کاسسه‌، حقوق‌ بین‌الملل‌ در جهانی‌ نامتحد، ترجمه ‌ مرتضی‌ کلانتریان‌، تهران‌ 1370ش‌؛

ژوزف‌ کوک‌، مسلمانان‌ آفریقا، ترجمه ‌ اسداله‌ علوی‌، مشهد1373 ش‌؛

موسوعه ‌ السیاسه ‌، چاپ‌ عبدالوهاب‌ کیالی‌، بیروت‌ 1979ـ1994؛

عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌، سیاست‌ خارجی‌ ایران‌ در دوران‌ پهلوی‌ 1357ـ1300، تهران‌ 1373 ش‌؛

Mahfoud Bennoune, The making of contemporary Algeria 1830-1987 , Cambridge 1988;

The Cambridge encyclopedia of the Middle East and North Africa , ed. Trevor Mostyn, Cambridge 1988;

Locksley Edmondson, "Africa and the developing regions", in General history of Africa , VIII, ed. Ali A. Mazrui, Paris 1993;

Encyclopedia of the modern Middle East , eds. Reeva S. Simon, Philip Mattar, and Richard W. Bulleit, New York 1996, s.v.

"Boumإdienne, Houari" (by Dirk Vandewalle); John Ruedy, Modern Algeria: The origins and development of a nation , Bloomington 1992.

منابع

دانشنامه جهان اسلام

= پانویس

  1. دایرة‌المعارف‌ خاورمیانة‌ معاصر، ذیل‌ مادّه‌
  2. رودی‌، ص‌182
  3. رودی‌، همانجا؛ موسوعة‌السیاسة‌، ذیل‌ «هواری‌ بومدین‌
  4. دایرة‌المعارف‌ خاورمیانة‌ معاصر؛ رودی‌، همانجاها
  5. اسعدی‌، ج‌1، ص‌151؛ دایرة‌المعارف‌ خاورمیانه‌ و شمال‌ آفریقای‌ کمبریج‌ ص‌ 305
  6. موسوعة‌ السیاسة‌، همانجا
  7. تاریخ‌ معاصر کشورهای‌ عربی‌، ص‌ 604ـ605
  8. اسعدی‌،ج‌1، ص‌154؛ رودی‌، ص‌ 207؛ موسوعة‌السیاسة‌، همانجا
  9. موسوعة‌ السیاسة‌؛ اسعدی‌، همانجاها
  10. راسخ‌، ص‌1053
  11. دایرة‌المعارف‌ خاورمیانة‌ معاصر، همانجا
  12. اسعدی‌، ج‌1، ص‌156؛
  13. دایرة‌المعارف‌ خاورمیانه‌ و شمال‌ آفریقای‌ کمبریج‌، ص‌304
  14. کوک‌، ص‌96
  15. دایرة‌المعارف‌ خاورمیانه‌ و شمال‌ آفریقای‌ کمبریج‌، همانجا؛ فارسون‌، ص‌43)
  16. دایرة‌المعارف‌ خاورمیانة‌ معاصر، همانجا
  17. عکاش‌، ص‌ 129
  18. فارسون‌، ص‌70
  19. فارسون‌، ص‌ 45ـ46
  20. بنون‌، ص‌129ـ 138
  21. دایرة‌المعارف‌ خاورمیانة‌ معاصر، همانجا
  22. دایرة‌المعارف‌ خاورمیانة‌ معاصر، همانجا
  23. بنون‌، ص‌ 309
  24. فارسون‌، ص‌ 85 ـ86
  25. سریع‌القلم‌، ص‌78
  26. ادموندسون‌، ص‌852
  27. اسعدی‌، ج‌1، ص‌171
  28. دایرة‌المعارف‌ خاورمیانة‌ معاصر، همانجا
  29. سریع‌القلم‌، همانجا
  30. رودی‌، ص‌211،213
  31. کاسسه‌، ص‌ 413
  32. ادموندسون‌، همانجا
  33. سریع‌القلم‌، همانجا
  34. اسعدی‌، همانجا
  35. رجوع کنید به سریع‌القلم‌، ص‌ 79ـ80 و جاهای‌ دیگر
  36. مهدوی‌، ص‌399؛ ایران‌. وزارت‌ امور خارجه‌، ص‌ 75
  37. قربان‌ اوغلی‌، ص‌ 81
  38. فارسون‌، ص‌ 91
  39. کوک‌، ص‌ 98ـ103
  40. رودی‌، ص‌210
  41. اسعدی‌، ج‌ 1، ص‌ 157ـ 158
  42. رودی‌، ص‌231